НАУЧНО-ИНФОРМАЦИОННЫЙ ЖУРНАЛ №11

УДК: 378.014.5
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.01
Барпыбаев Турдумамбет Рысбекович, х.и.к., доценттин м.а., ИТЭИ, turdumambet@mail.ru ORCID-0000-0002-9027-1204 
Токтомамбетова Жамилякан Сакибаевна, п.и.к., доценттин м.а., ИТЭИ, jami_t@mail.ru ORCID-0009-0002-7999-7407 
Барпыбаев Турдумамбет Рысбекович, к.х.н., и.о.доцент, ИТЭИ, turdumambet@mail.ru ORCID-0000-0002-9027-1204 
Токтомамбетова Жамилякан Сакибаевна, к.п.н., и.о.доцент, ИТЭИ, jami_t@mail.ru ORCID-0009-0002-7999-7407 
Barpybaev Turdumambet Rysbekovich, candidate of chemical sciences, docent, ITEI, turdumambet@mail.ru ORCID-0000-0002-9027-1204 
Toktomambetova, Zhamilyakan Sakibaevna, candidate of pedagogical sciences, docent, ITEI, jami_t@mail.ru ORCID-0009-0002-7999-7407
БИЛИМ БЕРҮҮНҮН САПАТЫН ЖОГОРУЛАТУУДАГЫ ИЧКИ АУДИТТИН МААНИСИ 
Аннотация. Макалада билим берүү системасынын заман бап багыттары менен компетенттүүлүктүн мүнөзү жана алардын түзүлүшү, калыптануу деңгээлинин татаалдыгына карабастан билим берүүнүн сапатын жогорулатуудагы ички аудиттин мааниси талдоого алынган.  Ошону менен бирге эле ички аудиттин учурдагы билим берүүнүн сапатына реалдуу жана далилдүү баа берүү, тобокелдиктерди алдын алуу жана кемчиликтерди аныктоонун натыйжалуулугун аныктоо, жогорку кесиптик билим берүүнүн мамлекеттик стандартарына шайкештигине дал келүү менен үзгүлтүксүз жакшыртууну камсыздоо, академиялык маданиятты жана жоопкерчиликти өнүктүрүү, тышкы баалоо менен аккредитацияга даярдык сыяктуу түшүнүктөрдүн мааниси кеңири чагылдырылган. 
Макалада ички аудиттин билим берүүнүн сапатын жогорулатуу боюнча иш аракеттердин удаалаштыгын жана текшерүүчүлөрдүн да иш аракеттери каралган. Анын жыйынтыгында окуу-тарбия процессиндеги тобокелдиктер менен кемчиликтер өз убагында аныкталып, аларды жоюу боюнча негиздүү чечимдер кабыл алынат. Ички аудит билим берүү стандарттарынын аткарылышын, окутуунун мазмунунун актуалдуулугун жана баалоо системасынын адилеттүүлүгүн камсыз кылууга өбөлгө түзөт. 
Түйүндүү сөздөр: компетенция, компетенттүүлүк, билим берүүнүн сапаты, ички аудит, жогорку кесиптик билим берүүнүн мамлекеттик стандарты, академиялык маданият, жоопкерчилик, тышкы баалоо, аккредитация. 
ЗНАЧЕНИЕ ВНУТРЕННОГО АУДИТА ПРИ ПОВЫШЕНИИ КАЧЕСТВА ОБРАЗОВАНИЯ 
Аннотация. В статье рассматривается значение внутренного аудита при повышении качества образования несмотря на сложности уровня формирования компетентности и структуры современного направления образовательной системы. Наряду также рассматирваются составные части понятий проведения внутренного такие как, реальное и доказательное оценивание качества образования, определение результативности недостатков и рисков, соотвествие к государтственному стандарту высшего профессионального образования, обеспечение  непрерывности улучшения, академияческая культура и развитие отвественности, внешняя оценка и аккредитация. Также рассматириваются вопросы последовательной деятельности по проведению внутренного аудита по повышению качества образования и ответственности проверяющих. В результате  принимаются меры по исправлению недостатков и рисков определенных во время проведения внуренного аудита в учебно-воспитательном процессе, а также обоснованные решения по ним.    Внутренний аудит дает объективную картину в обеспечении и повышении качества образования, соблюдения требований государственных стандартов, актульаность содержания обучения и  оценочной системы. 
Ключевые слова: компетенция, компетентность, качество образования, внутренний аудит, государственный стандарт высшего профессионального образования, академическая культура, ответственность, внешняя оценка, аккредитация. 
THE IMPORTANCE OF INTERNAL AUDIT IN IMPROVING THE QUALITY OF EDUCATION 
Annotation. This article examines the importance of internal audit in improving the quality of education, despite the complexities of competency development and the structure of the modern educational system. It also examines the components of internal audit concepts, such as realistic and evidence-based assessment of educational quality, determining the effectiveness of deficiencies and risks, compliance with state standards for higher professional education, ensuring continuous improvement, academic culture and the development of accountability, external evaluation, and accreditation. It also considers the consistent implementation of internal audit activities to improve educational quality and the accountability of auditors. As a result, measures are taken to correct deficiencies and risks identified during internal audits in the educational process, as well as substantiated decisions. Internal audit provides an objective picture of ensuring and improving educational quality, compliance with state standards, and the relevance of training content and the assessment system.
Key words: competence, competency, quality of education, internal audit, state standard of higher professional education, academic culture, responsibility, external assessment, accreditation.

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.02
Абдилашим кызы Айзада, магистрант, Ош мамлекеттик университети 
Абдилашим кызы Айзада, магистрант, Ошский государственный университети 
Abdilashim kyzy Aizada, master's student, Osh State University
ЭСТЕТИКАЛЫК КӨЗ КАРАШТАРГА ИСКУССТВОНУН ТААСИРИ 
Аннотация.  Макалада искусство эстетикалык көз караштарды калыптандыруучу фактор катары каралды. Искусство, эстетика, сулуулук маданий категориялары талдоого алынат. Андан сырткары инсандын дүйнө таанымын калыптандырууда искусствонун мааниси тууралуу илимий маалыматтар камтылды. Бул жерде искусствонун аныкталышы эстетикалык караштын өнүгүшү багытында каралды. Эстетика философиянын жалпы тармагы катары баса белгиленди. Эстетика илиминде искусствонун орду аныкталды. Түйүндүү сөздөр: маданият, философия, эстетика, искусство, адеп-ахлак, сулуулук, жакшылык, чындык, постмаданият, эстетикалык көз караш. 
ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВА НА ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ВЗГЛЯДЫ 
Аннотация. В статье рассматривается искусство как фактор формирования эстетических воззрений. Анализируются культурные категории «искусство», «эстетика» и «красота». Приводятся научные данные о значении искусства в формировании мировоззрения человека. Здесь определение искусства рассматривалось в русле развития эстетического восприятия. Эстетика выделялась как общая отрасль философии. Было определено место искусства в эстетической науке. Ключевые слова: культура, философия, эстетика, искусство, нравственность, красота, добро, истина, посткультура, эстетический мировоззрение. 
THE INFLUENCE OF ART ON AESTHETIC VIEWS 
Annotation. This article examines art as a factor in shaping aesthetic views. It analyzes the cultural categories of "art," "aesthetics," and "beauty." It presents scientific data on the importance of art in shaping a person's worldview. Here, the definition of art was considered within the context of the development of aesthetic perception. Aesthetics was identified as a general branch of philosophy. The place of art within aesthetic science was defined. Key words: culture, philosophy, aesthetics, art, morality, beauty, goodness, truth, postculture, aesthetic worldview. 

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.03
Абдилашим кызы Айзада, магистрант, Марипов Абдибали Тойчубаевич, доцент, Ош мамлекеттик университети 
Абдилашим кызы Айзада, магистрант, Марипов Абдибали Тойчубаевич, доцент, Ошский государственный университет 
Abdilashim kyzy Aizada, master's student, Maripov Abdibali Toychubaevich, associate professor, Osh State University
ИСКУССТВО ЭСТЕТИКАЛЫК СЕЗИМДЕРДИ КАЛЫПТАНДЫРУУНУН НЕГИЗГИ ФАКТОРУ КАТАРЫ 
Аннотация. Макалада искусство эстетикалык сезимдерди калыптандыруунун фактору катары каралат. Искусство, эстетика, адеп-ахлак, сулуулук маданий категориялар болгондуктан, макалада маданият түшүнүгү талданат. Макалада маданияттын жалпы кабыл алынган аныктамалары берилген жана тарыхый басым жасоо менен классификацияланган. Макалада инсандын дүйнө таанымын калыптандырууда искусствонун мааниси тууралуу илимий маалыматтар берилген. Бул макалада искусствонун аныктамасы эстетикалык табитти өнүктүрүү көз карашынан каралат. Макалада коомдун өнүгүүсүнүн санариптик аспектилери менен посткультуралык мезгил жана заманбаптыкка басым жасалат. Эстетика жалпысынан философиянын бир тармагы катары баса белгиленет.
Түйүндүү сөздөр: маданият, философия, эстетика, искусство, адеп-ахлак, сулуулук, жакшылык, чындык, постмаданият, эстетикалык табит 
ИСКУССТВО КАК ОСНОВНОЙ ФАКТОР В ФОРМИРОВАНИИ ЭСТЕТИЧЕСКИХ ЧУВСТВ 
Аннотация. В данной статье рассматривается искусство как фактор формирования эстетических чувств. Поскольку искусство, эстетика, мораль и красота являются культурными категориями, в статье анализируется понятие культуры. В статье представлены общепринятые определения культуры и проведена их классификация с историческим акцентом. Также в статье приводятся научные данные о важности искусства в формировании мировоззрения человека. В данной статье рассматривается определение искусства с точки зрения развития эстетического вкуса. Основное внимание уделяется цифровым аспектам развития общества, посткультурному периоду и модерну. 
Эстетика в целом рассматривается как раздел философии. Ключевые слова: культура, философия, эстетика, искусство, нравственность, красота, добро, истина, посткультура, эстетический вкус 
ART AS A MAJOR FACTOR IN THE FORMATION OF AESTHETIC FEELINGS 
Annotation.This article examines art as a factor in the formation of aesthetic feelings. Since art, aesthetics, morality, and beauty are cultural categories, the article analyzes the concept of culture. This article presents generally accepted definitions of culture and classifies them with a historical focus. It also provides scientific evidence on the importance of art in shaping a person's worldview. This article examines the definition of art from the perspective of the development of 
aesthetic taste. The focus is on the digital aspects of social development, the postcultural period, and modernity. Aesthetics is generally considered a branch of philosophy. Key words: culture, philosophy, aesthetics, art, morality, beauty, goodness, truth, postculture, aesthetic taste 

УДК 159.93 611.84/.88
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.04
Ажиматов Орунбай Аданович, псих.и.к., доцент, ОшМУ Очубекова Гульдархан Эсенкелдиевна, магистрант, ОшМУ e-mail: dina0385@mail.ru 
Ажиматов Орунбай Аданович к.псих.н., доцент, ОшГУ Очубекова Гульдархан Эсенкелдиевна, Магистрант, ОшГУ e-mail: dina0385@mail.ru 
Azimatov Orunbai Adanovich PhD, Associate Professor, Osh State University Ochubekova Guldarkhan Esenkeldiyevna master's student, Osh State University e-mail: dina0385@mail.ru
ӨСПҮРҮМ КУРАКТАГЫ МЕКТЕП ОКУУЧУЛАРЫНЫН АГРЕССИВДҮҮЛҮК САПАТТАРЫН ЖОЮУНУН ПСИХОЛОГИЯЛЫК НЕГИЗДЕРИ 
Аннотация. Бул илимий иште өспүрүм курактагы мектеп окуучуларынын агрессивдүүлүк сапаттарын жоюунун психологиялык негиздери изилденет. Агрессия-бул өспүрүмдөрдүн социалдык-психологиялык өнүгүүсүндө кеңири кездешүүчү терс сапаттардын бири болуп саналат. Ал окуучунун жеке мамилесине, окуу процессиндеги жүрүм-турумуна жана коом менен болгон өз ара аракетине терс таасир этет. Изилдөөнүн максаты-өспүрүм курагындагы окуучулардагы агрессиянын келип чыгуу себептерин аныктап, аны азайтууга же жоюуга багытталган эффективдүү психологиялык ыкмаларды иштеп чыгуу болуп эсептелет. 
Бул максатта психологиялык адабияттарга таянып, агрессивдүүлүктүн түрлөрү, себептери жана пайда болуу механизмдери каралып, психокоррекциялык жана алдын алуу иш-чаралары сунушталган. Ошондой эле эмпирикалык маалыматтардын негизинде практикалык сунуштар берилет. Илимий иш мектеп психологиясы, өспүрүмдөр психологиясы жана практикалык психология багытындагы адистер үчүн пайдалуу маалымат булагы болуп кызмат кылат. 
Түйүндүү сөздөр: арт-терапия, өспүрүм курак, мектеп окуучулары, агрессия, психокоррекция, алдын алуу. 
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ КОРРЕКЦИИ АГРЕССИВНОГО ПОВЕДЕНИЯ У ПОДРОСТКОВ ШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА 
Аннотация. В данном научном исследовании рассматриваются психологические основы устранения агрессивных черт у школьников подросткового возраста. Агрессия является одной из распространённых негативных черт, наблюдающихся в процессе социально-психологического развития подростков. Она оказывает отрицательное влияние на межличностные отношения учащегося, его поведение в учебном процессе и взаимодействие с обществом в целом. 
Цель исследования-выявить причины возникновения агрессии у подростков школьного возраста и разработать эффективные психологические методы её снижения или устранения. В работе, опираясь на психологическую литературу, рассматриваются виды агрессии, причины её появления и механизмы формирования. Также предлагаются психокоррекционные и профилактические мероприятия. На основе эмпирических данных сформулированы практические рекомендации. Данное научное исследование может служить полезным источником информации для специалистов в области школьной, подростковой и практической психологии. 
Ключевые слова:  арт-терапия, подростковый возраст, школьники, агрессия, психокоррекция, профилактика. 
PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS OF CORRECTING AGGRESSIVE BEHAVIOR IN SCHOOL-AGE ADOLESCENTS 
Annotation. This scientific study examines the psychological foundations for eliminating aggressive traits in adolescent schoolchildren. Aggression is one of the most common negative traits observed in the social and psychological development of adolescents. It has a negative impact on the student's interpersonal relationships, their behavior in the learning process, and their interaction with society as a whole. 
The purpose of the study is to identify the causes of aggression in school-age adolescents and to develop effective psychological methods for reducing or eliminating it. Based on psychological literature, the work examines the types of aggression, the causes of its emergence, and the mechanisms of its formation. Psychocorrectional and preventive measures are also proposed. 
Practical recommendations are formulated based on empirical data. This scientific research can serve as a useful source of information for specialists in the field of school, adolescent, and practical psychology. 
Key words: art therapy, adolescence, schoolchildren, aggression, psychocorrection, prevention. 

УДК 373.3
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.05 
Алиева Бусалийма Маннаповна, п.и.к., доцент, ОшМУ ORCID 0009-0002-2124-7937 
busailymaalieva@gmail.com Чыныбекова Гулзада Омурзакова, магистрант, ОшМУ 
Алиева Бусалийма Маннаповна, п.и.к., доцент, ОшГУ ORCID 0009-0002-2124-7937 
busailymaalieva@gmail.com Чыныбекова Гулзада Омурзакова, магистрант, ОшГУ 
Aliyeva Busaliyma Mannapovna, PhD, docent, OshMU ORCID 0009-0002-2124-7937 
busailymaalieva@gmail.com Chynybekova Gulzada Omurzakova, master's student, Osh State University 
БАШТАЛГЫЧ КЛАССТА ПРЕДМЕТТЕРДИ ОКУТУУДА ҮЙ-БҮЛӨӨНҮН ТААСИРИ 
Аннатация. Быйылкы окуу жылындагы билим берүүдө биринчи кезекте социалдык көндүмдөрдү, функционалдык сабаттуулукту өнүктүрүү жана андан ары билим алуу үчүн негиз катары башталгыч билим берүүнүн сапатын жогорулатуу, ошондой эле мектепке чейинки ар кандай даярдыгы бар балдардын мүмкүнчүлүктөрүн теңдөө зарылдыгы менен түшүндүрүлөт. Чындыгында башталгыч класс окуучуларынын билим алуусу жана өнүгүүсү үчүн мектептин, ата-энелердин жана коомчулуктун башка өкүлдөрүнүн тыгыз кызматташуусу милдеттүү түрдө болушу зарыл. Макалада баланын алгачкы билим алуу жана социалдык чөйрөсү болгон үй-бүлөнүн маанисин эске алуу менен, мектептер үй-бүлөлөр жана коомчулук менен мамиле түзүп, үзгүлтүксүз эки тараптуу баарлашууга шарт түзүүлөрү баяндалган. Ошондой эле, ата-энелердин активдүү катышуусу балдарга гана эмес, мектеп коомчулугуна, мугалимдерге, жалпы ата-энелерге да оң таасирин тийгизе тургандыгы көрсөтүлгөн. Үй-бүлөдөгү тарбия баланын келечеги үчүн абдан зарылдыгы, жакшы тарбия алган бала акылдуу, боорукер жана коомго пайдалуу инсан болуп калыптанат. 
Түйүндүү сөздөр: билим берүү, башталгыч класс, ата-эне, үй-бүлөө, окуучу, мектеп, коомчулук, балдар, кабыл алуу, эске тутуу, ой жүгүртүү, өнүктүрүү, сабак, тарбия. 
ВЛИЯНИЕ СЕМЬИ НА ПРЕПОДАВАНИЕ ПРЕДМЕТОВ В НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЕ 
Аннотация. В этом учебном году основное внимание в образовательной программе будет уделено развитию социальных навыков, функциональной грамотности и повышению качества начального образования как основы для дальнейшего обучения, это также объясняется необходимостью выравнивания возможностей для детей с разным уровнем готовности к дошкольному образованию. На самом деле, тесное сотрудничество между школой, родителями и другими представителями сообщества имеет важное значение для образования и развития учеников начальной школы. В статье описывается, как школы могут 
выстраивать отношения с семьями и местным сообществом, создавая условия для постоянной двусторонней коммуникации, учитывая важность семьи как первой образовательной и социальной среды для ребенка. Также было доказано, что активное участие родителей оказывает положительное влияние не только на детей, но и на школьное сообщество, учителей и родителей в целом. Воспитание в семье имеет решающее значение для будущего ребенка, хорошо образованный ребенок вырастет умным, добрым и социально полезным человеком. 
Ключевые слова: образование, начальная школа, родители, семья, ученик, школа, сообщество, дети, принятие, память, размышление, развитие, урок, воспитание. 
THE INFLUENCE OF FAMILY ON TEACHING ELEMENTARY SCHOOL SUBJECTS 
Annotation. The primary focus of education this school year will be on developing social skills, functional literacy, and improving the quality of primary education as a foundation for further education, it is also explained by the need to equalize the opportunities of children with different levels of preschool readiness. In fact, close cooperation between the school, parents, and other community representatives is essential for the education and development of elementary school students. The article describes how schools can build relationships with families and the community, creating conditions for ongoing two-way communication, given the importance of the family as a child's first educational and social environment. It has also been shown that active parental participation has a positive impact not only on children, but also on the school community, teachers, and parents in general. Family upbringing is essential for a child's future. A well-educated child will grow up to be an intelligent, kind, and socially useful person. 
Key words: education, elementary school, parents, family, student, school, community, children, acceptance, remembrance, reflection, development, lesson, upbringing. 

УДК 373
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.06 
Алиева Бусалийма Маннаповна п.и.к., доцент, ОшМУ ORCiD 0009-0002-2124-7937 busailymaalieva@gmail.com Жусубалиева Нурзат Исматиллаевна, Магистрант, ОшМУ 
Алиева Бусалийма Маннаповна п.и.к., доцент, ОшГУ ORCiD 0009-0002-2124-7937 busailymaalieva@gmail.com Жусубалиева Нурзат Исматиллаевна магистрант, ОшГУ 
Aliyeva Busaliyma Mannapovna PhD, docent, OshMU ORCiD 0009-0002-2124-7937 busailymaalieva@gmail.com Zhusubalieva Nurzat Ismatillaevna, master's student, Osh State University 
ЭРТЕ БАЛАЛЫК КУРАКТАГЫ БАЛДАРДЫН ЧЫГАРМАЧЫЛЫК ЖѲНДѲМҮН ѲНҮКТҮРҮҮ 
Аннотация. Макалада, негизинен мектепке чейинки курактагы балдарга таалим- тарбия берүү системасы бизге чейинки, алдыңкы педагогикалык бай тажрыйбалардын негизинде жүргүзөт. Максаты, ар-тараптан өнүккөн, баланын акылын, аң-сезимин өстүү, кыраакы, тапкычтыкка үйрөтүү, ой жүгүртүүсүн калыптандыруу баяндалган. Негизинен баланын чыгармачылык жөндөмдөрү эң активдүү калыптанган мезгил. Бул этапта баланын ой жүгүртүүсү, элестетүүсү, сезимдери жана өзүн эркин билдирүү жөндөмү, чыгармачылык-баланын ички дүйнөсүн ачып, өзүнө болгон ишенимин арттырган маанилүү факторлор баяндалган. Ошондой эле «Кыймыл – ден соолукка пайдалуу» деген сабактын иштелмеси сунушталган. Сабактын жыйынтыгында балдар кыймылдын пайдалуулугун түшүнөт, кыймылга кызыгуу пайда болот жана сабак кубанычтуу маанайда жыйынтыкталган. 
Түйүндүү сөздөр: билим берүү, мектепке чейинки курак, ата-эне, балдар, чыгармачылык, бакчасы, кабыл алуу, эске тутуу, ой жүгүртүү, өнүктүрүү, сабак, тарбиячы, тарбиялоо. 
РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ РАННЕГО ВОЗРАСТА 
Аннотация. В данной статье рассматривается система образования детей дошкольного возраста, основанная на богатом педагогическом опыте наших предшественников. Цель состоит в том, чтобы всесторонне развить интеллект и сознание ребенка, научить его проницательности, находчивости и формировать собственное мышление. В целом, это период, когда творческие способности ребенка формируются наиболее активно. На этом этапе описываются мышление, воображение, чувства и способность ребенка свободно выражать себя, креативность-важные факторы, раскрывающие внутренний мир ребенка и повышающие его уверенность в себе. Также было 
предложено разработать урок под названием «Движение полезно для здоровья». В результате этого урока дети поймут пользу движения, проявят к нему интерес, и урок завершится в радостном настроении. 
Ключевые слова: образование, дошкольный возраст, родители, дети, творчество, детский сад, восприятие, память, мышление, развитие, урок, педагог, воспитание.
DEVELOPING THE CREATIVITY OF EARLY CHILDHOOD CHILDREN 
Annotation. This article mainly discusses the system of education for preschool children, based on the rich pedagogical experience of our predecessors. The goal is to develop the child's intelligence, consciousness, to teach them to be insightful, resourceful, and to shape their thinking, which is described as a comprehensive development. Basically, this is the period when a child's creative abilities are most actively formed. At this stage, the child's thinking, imagination, feelings, and ability to express themselves freely, as well as creativity, are important factors that reveal the child's inner world and increase self-confidence. It was also proposed to develop a lesson entitled “Movement is good for health.” As a result of the lesson, children will understand the benefits of movement, develop 
an interest in movement, and the lesson will end in a joyful mood. 
Key words: education, preschool age, parents, children, creativity, kindergarten, perception, memory, thinking, development, lesson, educator, upbringing. 

УДК. 58.02
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.07 
Алимкулова Ойжамал Ахмаджановна, окутуучу, ИТЭИ aIimkuIova _87@bk.ru Омуркулова Айсалкын Топчубековна, окутуучу, ИТЭИ 
Алимкулова Ойжамал Ахмаджановна, преподаватель, ИТЭИ aIimkuIova _87@bk.ru Омуркулова Айсалкын Топчубековна, преподаватель, ИТЭИ 
Alimkulova Oizhamal Akhmadzhanovna, teacher, ITEI aIimkuIova _87@bk.ru Omurkulova Aisalkyn Topchubekovna, teacher, ITEI 
ТАШ-КӨМҮР ШААРЫНЫН КЛИМАТЫНА ЫЛАЙЫК ӨСҮМДҮКТӨРДҮН ТҮРЛӨРҮ ЖАНА АЛАРДЫН ЭКОСИСТЕМАДАГЫ РОЛУ 
Аннотация. Макалада Кыргызстандын Таш-Көмүр шаарына жакын жерде өскөн Кауфман жоогазыны (Tulipa kaufmanniana) тууралуу талкууланат. Анын ботаникалык өзгөчөлүктөрү, экологиялык ролу жана жергиликтүү флора үчүн мааниси талдоого алынган. 
Ошондой эле Таш-Көмүр шаарынын өзүн, анын климаттык өзгөчөлүктөрү жана ар кандай өсүмдүктөрдүн өсүү шарттарын аныктаган топурак типтери аныкталган. Бул аймактагы флора жана фаунанын ар түрдүүлүгүнүн чектелүү себептерине, ошондой эле курчап турган чөйрөнүн абалына таасир этүүчү факторлорго өзгөчө көңүл бурулду. Жүргүзүлгөн талдоо Таш-Көмүрдүн экологиялык абалын жана табигый жана антропогендик процесстердин контекстинде жергиликтүү флоранын маанисин тереңирээк түшүнүүгө мүмкүндүк берет. 
Түйүндүү сөздөр:  флора, фауна, климат, топурак, айлана-чөйрө, өсүмдүктөр, жоогазындар, жаратылыш шарттары, экологиялык абалы, экосистеманын сакталышы, абанын сапаты, кыртыштын абалы. 
ВИДЫ РАСТЕНИЙ АДАПТИРОВАННЫХ К КЛИМАТИЧЕСКИМ УСЛОВИЯМ ГОРОДА ТАШ-КУМЫРА И ИХ РОЛЬ В ЭКОСИСТЕМЕ 
Аннотация. В статье рассматривается тюльпан Кауфмана (Tulipa kaufmanniana), произрастающий в окрестностях города Таш-Кумыра. Обсуждаются его ботанические особенности, экологическая роль и значение для местной флоры. Мы также рассмотрили экосистему города Таш-Кумыр, его климатические особенности и типы почв, которые определяют условия для произрастания различных видов растений. Отдельное внимание уделено причинам ограниченного разнообразия флоры и фауны в этом регионе, а также факторам, влияющим на состояние окружающей среды. Это позволит глубже понять экологическую ситуацию в Таш-Кумыре и значимость местной флоры в контексте природных и антропогенных процессов. 
Ключевые слова: флора, фауна, климат, почва, окружающая среда, растения, тюльпаны, природные условия, экологическая ситуация, сохранение экосистемы, состояние почвы. 
PLANT TYPES ADAPTED TO THE CLIMATIC CONDITIONS OF THE CITY OF TASH-KUMYR AND THEIR ROLE IN THE ECOSYSTEM 
Annotation. This article examines the Kaufmann tulip (Tulipa kaufmanniana), which grows in the vicinity of Tash-Kumyr. Its botanical characteristics, ecological role, and significance for the local flora are discussed. We also examine the Tash-Kumyr ecosystem, its climate, and soil types, which determine the growing conditions for various plant species. Particular attention is given to the reasons for the limited diversity of flora and fauna in this region, as well as the factors influencing the environment. This will allow for a deeper understanding of the ecological situation in Tash-Kumyr and the significance of the local flora in the context of natural and anthropogenic processes. 
Key words: flora, fauna, climate, soil, environment, plants, tulips, natural conditions, ecological situation, ecosystem conservation, soil condition. 

УДК.378
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.08
Алтыбаева Мейликан, п.и.к., профессор maltybaeva@oshsu.kg, Гаипова Анаргуль Нуридиновна, улук окутуучу, agaipova@oshsu.kg Ош мамлекеттик университети 
Алтыбаева Мейликан, к.п.н., профессор maltybaeva@oshsu.kg, Гаипова Анаргуль Нуридиновна, ст.преподаватель, agaipova@oshsu.kg Ошский государственный университет 
Meilikan Altybaeva Professor Osh State University, maltybaeva@oshsu.kg, Anargul Gaipova Nuridinovna Senior Lecturer Osh State University, agaipova@oshsu.kg 
САНАРИПТЕШТИРҮҮ ШАРТТАРЫНДА ОКУУ ПРОЦЕССИН УЮШТУРУУНУН ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ ЖӨНҮНДӨ 
Аннотация. Макалада жалпысынан  информациялык коомдо адамдардын калыптануусунда билим берүүнүн орду жана мааниси жөнүндө сөз болот. Ийкемдүү көндүмдөрдүн курамында сап башында турган санарип көндүмдөр адамдарга иш менен камсыз болууга, жумушка жайгашууга гана өбөлгө болбостон, өз алдынча үзгүлтүксүз билим алууга жөндөмдүүлүгүн да арттыруусу белгиленет. Информациялык коомдо билим берүүнүн өзгөчөлүктөрүн мүнөздөө менен, макалада “Окутуучу-окуучу” системасындагы мамилелердин өзгөрүүсү педагогикалык адистерди даярдоого карата жаны талаптарды шарттай тургандыгы белгиленет. Информациялык коомдо билим берүүнү жаңылоодо колдонуучу гибриддик технологиялардын бири - “оодарылган окутуу” ыкмасынын практикалык көндүмдөрдү жана компетенцияларды калыптандырууга багытталган аудиториялык иштердин көлөмүнүн азайышы жана студенттердин өз алдынча ишинин үлүшү көбөйгөн шарттарда өзгөчө актуалдуугу жөнүндө айтылат. 
Түйүндүү сөздөр: информациялык коом, информациялык технологиялар, аралыктан окутуу технологиялары, гибриддик технологиялар, санариптештирүү, педагогдун көндүмдөрү, “оодарылган окутуу”. 
ОБ ОСОБЕННОСТЯХ ОРГАНИЗАЦИИ УЧЕБНОГО ПРОЦЕССА В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВИЗАЦИИ 
Аннотация. В статье говорится об изменяющейся роли и значении образования в формировании личности человека в современном информационном обществе. Отмечается, что цифровые навыки, занимая ведущее место в структуре гибких навыков, не только способствуют трудоустройству и занятости людей, но и повышают их способность к 
самостоятельному и непрерывному обучению. Характеризуя особенности образования в информационном обществе, в статье подчёркивается, что изменения во взаимоотношениях в системе «преподаватель – обучающийся» обусловливают новые требования к подготовке педагогических специалистов. Также отмечается особая актуальность метода «перевёрнутого обучения» как одной из гибридных технологий, используемых при обновлении образования в информационном обществе, в условиях сокращения объёма аудиторных занятий, направленных на формирование практических навыков и компетенций, и увеличения доли самостоятельной работы студентов. 
Ключевые слова: информационное общество, информационные технологии, технологии дистантного обучения, гибридные технологии, цифровизация, навыки современного педагога, “перевернутое обучение”. 
ON THE SPECIFICS OF ORGANIZING THE EDUCATIONAL PROCESS IN THE CONTEXT OF DIGITALIZATION 
Annotation. The article discusses the changing role and significance of education in the personality formation in modern information society. It is noted that digital skills, occupying a leading position within the structure of soft skills, not only contribute to employability and 
employment opportunities, but also enhance individuals’ capacity for independent and lifelong 
learning. Characterizing the peculiarities of education in the information society, the article emphasizes that changes in relationships within the “teacher–learner” system give rise to new requirements for the training of pedagogical specialists. The article also highlights the particular 
relevance of the “flipped learning” method as one of the hybrid technologies used in the renewal of education in the information society, under conditions of a reduced volume of classroom sessions 
aimed at developing practical skills and competencies and an increased share of students’ independent work. 
Key words: information society, information technologies, distance learning technologies, hybrid technologies, digitalisation, modern teacher skills, ‘flipped learning’.

УДК: 821.512.161.
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.09
Бураев Тынарбек,  магистрант, ОшМПУ Абдилатипов Сүйүнтбек Мусаевич, окутуучу, ОшМПУ 
Бураев Тынарбек, магистрант, ОшГПУ Абдилатипов Сүйүнтбек Мусаевич, Преподаватель, ОшГПУ 
Buraev Tynarbek,, masters student, Osh State Pedagogical Universities Abdilatipov Suiuntbek Musaevich, teacher, Osh State Pedagogical Universities, 
ТЕМИРКУЛ  ҮМӨТАЛИЕВ ЖАНА СОГУШ ЖЫЛДАРЫНДАГЫ ПАТРИОТТУК ПОЭЗИЯ 
Аннотация. Макала Улуу Ата Мекендик согуш жылдарындагы кыргыз акындарыны патриоттук темада жазылган ырларына анализ, алардын ичинен мекенчил акын Темиркул Үмөталиевдин чыгармаларын талдап, анын башка акындардан өзгөчөлүгүн изилдөө. 
Макалада тарыхый даталар, эскерүүлөр жана кыргыз акындарынын ыр саптары камтылган. Кыргыз поэзиясынын тарыхындагы акындардын Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги жазган ыр саптарынын интерпретациялоо. Адабият таануу, фольклор жана тарыхий-патриоттук поэзия багытында жазылган. Анда Улуу Ата Мекендик согуш учурундагы кыргыз поэзиясы, өзгөчө Темиркул Үмөталиевдин патриоттук ырларынын идеялык-таанып-билүүчүлүк жана тарбиялык мазмуну талданган. Келечек жаштарга насаат жана сунуш катары мисалдар келтирилди. 
Түйүндүү сөздөр: акын, Улуу Ата Мекендик согуш, кыргыз маданияты, патриотизм, калемгер, фронт. 
ТЕМИРКУЛ УМЕТАЛИЕВ И ПАТРИОТИЧЕСКАЯ ПОЭЗИЯ ВОЕННЫХ ЛЕТ 
Аннотация. Данная статья представляет собой анализ стихов кыргызских поэтов в годы Великой Отечественной войны, написанных на патриотическую тематику, в том числе анализ произведений поэта-патриота Темиркула Уметалиева и изучение его отличий от других поэтов.  В статье собраны исторические даты, воспоминания и стихи кыргызских поэтов. Интерпретация стихов поэтов периода Великой Отечественной войны в истории кыргызской поэзии. Написана в направлении литературоведения, фольклора и историко- патриотической поэзии. В нем проанализирована кыргызская поэзия времен Великой Отечественной войны, в частности идейно-познавательное и воспитательное содержание патриотических песен Темиркула Уметалиева. Примеры были приведены как наставления и рекомендации для будущих молодых людей. 
Ключевые слова: поэт, Великая Отечественная война, кыргызская культура, патриотизм, калемгер, фронт. 
TEMIRKUL UMETALIEV AND PATRIOTIC POETRY OF THE WAR YEARS 
Annotation. This article is an analysis of the poems of Kyrgyz poets during the Great Patriotic War, written on a patriotic theme, including an analysis of the works of the patriotic poet Temirkul Umetaliev and the study of his differences from other poets.  The article contains historical dates, memoirs and poems of Kyrgyz poets. Interpretation of the poems of the poets of the Great 
Patriotic War period in the history of Kyrgyz poetry. It is written in the direction of literary criticism, folklore and historical and patriotic poetry. It analyzes Kyrgyz poetry from the time of the Great Patriotic War, in particular, the ideological, cognitive and educational content of Temirkul Umetaliev's patriotic songs. The examples were given as guidance and recommendations for future young people. 
Key words:  poet, Great Patriotic War, Kyrgyz culture, patriotism, kalemger, front. 

УДК: 373. 31
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.10 
Джумагулова Бегайым Мизамовна, магистрант, ОшМУ Анаркулов Рахматулла, п.и.к., доц. ОшМУ 
Джумагулова Бегаим Мизамовна, магистрант, ОшГУ Анаркулов Рахматулла, к.п.н., доц. ОшГУ 
Dzhumagulova Begayim Mizamovna, master's student of Osh State University. 
Anarkulov Rakhmatulla, Ph.D., associate professor, Osh State University 
БАШТАЛГЫЧ КЛАССТАРДА ЧОҢДУКТАРДЫ ОКУТУП ҮЙРӨТҮҮЛӨРДҮН ӨГӨЧӨЛҮКТӨРҮ 
Аннотация. Жумушта башталгыч класстардагы  негизги тематикалардын бири болгон чоңдуктар (Узундук, убакыт, масса жана  сыйымдуулук, аянт жана  периметр ж.б.) темасын окутуунун методикасы каралган. Ар бир чоңдуктарды окутуп  үйрөтүүлөр боюнча сунуштамалар берилген. Байыркы кыргыз элиндеги колдонулуп келген чоңдуктардын тарыхы жана  алардын практикада пайдаланышы боюнча  сунуштамалар берилген. 
Эксперименталдык  изилдөөлөрдө аттуу сандар менен болгон  изилдөөлөрдүн жыйынтыктары сандык жана  сапаттык  жактан  анализ берилген. Мектеп мугалимдерине жана  болочок  башталгыч класстардын мугалимдерине  бул тематикаларды окуучуларга жеткирүүдө методикалык  көрсөтмөлөр сунушталган. 
Түйүндүү сөздөр: чоңдук, узундук, масса жана сыйымдуулук, аянт жана  периметр, көлөм, аттуу сандар, арифметикалык  амалдар 
ОСОБЕННОСТИ ОБУЧЕНИЯ ВЕЛИЧИН В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ 
Аннотация. В работе представлена методика преподавания темы величин (длина, время, масса и емкость, площадь и периметр и т. д.), которая является одной из основных тем в начальной школе. Даны рекомендации по преподаванию и изучению каждого из направлений. Представлена история величин, используемых древними кыргызами, и рекомендации по их практическому использованию. В экспериментальных исследованиях результаты исследований с именованными числами анализируются количественно и качественно. Школьным учителям и будущим учителям начальной школы были предоставлены методические рекомендации по донесению этих тем до учащихся. 
Ключевые слова: размер, длина, масса и емкость, площадь и периметр, объем, номинальные числа, арифметические операции 
FEATURES OF TEACHING VALUES IN PRIMARY SCHOOL 
Annotation.The work provides a methodology for teaching the topic of quantities (length, time, mass and capacity, area and perimeter, etc.), which is one of the main topics in primary school. 
Recommendations are given for teaching and learning each quantity. Recommendations are given on the history of quantities used by the ancient Kyrgyz people and their use in practice. The results of research with numbers in experimental studies are quantitatively and qualitatively analyzed. 
Methodological guidelines are offered to school teachers and future primary school teachers in conveying these topics to students. 
Key words: size, length, mass and capacity, area and perimeter, volume, nominal numbers, arithmetic operations 

УДК: 373. 31
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.11 
Мирзалиева Гулзада Икрамжанова, магистрант, ОшМУ Анаркулов Рахматулла, к.п.н., доц. ОшМУ 
Мирзалиева Гульзада Икрамжанова, Магистрант, ОшГУ Анаркулов Рахматулла, к.п.н., доцент, ОшГУ 
Mirzalieva Gulzada Ikramzhanova, master's student of Osh State University. 
Anarkulov Rakhmatulla, Ph.D., associate professor of Osh State University 
ЖҮЗ ИЧИНДЕГИ САНДАРДЫ ОКУТУУДАГЫ ОКУУЧУЛАРДЫН ЭСЕПТӨӨ КӨНДҮМДӨРҮН КАЛЫПТАНДЫРУУЛАРДЫН  ПЕДАГОГИКАЛЫК ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ 
Аннотация. Макалада  кенже мектептик курактагы балдардын эсептөө көндүмдөрүн калыптандыруу маселелери каралат. Бир топ педагогтордун теоретикалык жана  эксперименталдык изилдөөлөрү толо кандуу эсептөө көндүмдөрү төмөнкүдөй касиеттери (автоматизм, туууралыгы, түшүнүүсү, ийкемдүүлүгү, жалпылыгы, бекемдүүлүгү) менен мүнөздө менен тийиштүү тыянактарды  чыгарууга  жана  аларды практикада пайдаланууга  мүмкүнчүлүктөр  жаралат. 100 ичиндеги сандарды номерлөө жана  алар болгон арифметикалык  амалдарды  аткарууда разряд түшүнүгү, сандарды разряддык кошулуучуларга  ажыратуу, алар менен болгон амалдарды  аткаруудагы пириемдор, касиеттер жана эрежелерге  басым жасалды. 
Түйүндүү сөздөр: түшүнүү, автоматизм, тапшырмаларды аткаруунун ылдамдыгы, жалпылыгы 
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ НАВЫКОВ ВЫЧИСЛЕНИЙ У УЧАЩИХСЯ ПРИ ОБУЧЕНИИ ЧИСЛАМ В ПРЕДЕЛАХ СОТЕН 
Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы формирования вычислительных навыков у младших школьников на уроках математики. Теоретические и экспериментальные исследования ряда педагогов позволяют сделать вывод, что полноценные вычислительные навыки характеризуются следующими свойствами: автоматизмом, правильностью, осознанностью, гибкостью, обобщенностью, прочностью. 
Ключевые слова: осознанность, автоматизм, скорость выполнения зада- ний,  обобщенность. 
PEDAGOGICAL FEATURES OF DEVELOPING CALCULATION SKILLS IN STUDENTS WHEN TEACHING NUMBERS WITHIN HUNDREDS 
Annotation. This article examines the development of computational skills in primary school students during mathematics lessons. Theoretical and experimental research by a number of educators suggests that robust computational skills are characterized by the following properties: automaticity, accuracy, awareness, flexibility, generalization, and durability. 
Key words: awareness, automaticity, speed of task completion, generalization. 

УДК: 314/316
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.12
Дыйканова Шекербу Анарбековна, к.ист.н., доцент Рустамова Аширгул Кадиралиевна, магистрант Ошского государственного университета rustamovaashirgul@gmail.com 
Дыйканова Шекербу Анарбековна, тар.и.к., доцент Рустамова Аширгул Кадиралиевна, магистрант Ош мамлекеттик университети rustamovaashirgul@gmail.com 
Shekerbu Anarbekovna Dyikanova, PhD in Historical Sciences, Associate Professor Ashirgul Kadiralievna Rustamova, master's Student, Osh State University rustamovaashirgul@gmail.com 
РОЛЬ СОЦИАЛЬНОЙ РАБОТЫ В УПРАВЛЕНИИ ПОГРАНИЧНЫМИ КОНФЛИКТАМИ 
Аннотация. Статья посвящена анализу пограничных конфликтов как одной из ключевых социальных проблем современного общества и роли социальной работы в их управлении. Рассматриваются многообразные факторы, способствующие возникновению конфликтов, включая этнокультурные различия, социально-экономическое неравенство, правовые и институциональные барьеры, политические и психологические аспекты. 
Обсуждаются ограничения, с которыми сталкиваются социальные работники, такие как недостаток ресурсов, квалифицированных кадров и риск вторичной виктимизации. 
Предложены  стратегии профилактики конфликтов, медиации и восстановительного правосудия, развитие социокультурных программ для укрепления социальной сплоченности. 
В заключение акцентируется внимание на необходимости создания устойчивых программ для обеспечения долгосрочных перспектив мирного сосуществования различных социальных групп. 
Ключевые слова: пограничные конфликты, социальная работа, медиация, профилактика, междисциплинарный подход 
ЧЕК АРА ЧЫР-ЧАТАКТАРЫН БАШКАРУУДА СОЦИАЛДЫК ИШТИН РОЛУ 
Аннотация. Макала чек аралык конфликттерди заманбап коомдун негизги социалдык маселелеринин бири катары талдоого жана алардын башкаруусунда социалдык жумуштун ролуна арналган. Конфликттердин пайда болушуна себеп болгон ар түрдүү факторлор, анын ичинде этнокультуралык айырмачылыктар, социалдык-экономикалык теңсиздик, укуктук жана институттук тоскоолдуктар, саясий жана психологиялык аспекттер каралат. 
Социалдык кызматкерлердин ресурстар, квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги жана экинчи жолу жапа чеккендерге кабылуу коркунучу сыяктуу чектөөлөр менен беттешкендиги талкууланат. Конфликттерди алдын алуу, медиация жана калыбына келтирүү соту боюнча стратегиялар сунушталат, ошондой эле социалдык биримдикти бекемдөө үчүн социокультуралык программаларды өнүктүрүү сунушталат. Жыйынтыктап айтканда, ар түрдүү социалдык топтордун тынч жашоосун камсыз кылуу үчүн туруктуу программаларды түзүүнүн зарылдыгына көңүл бурулат. 
Түйүндүү сөздөр: чек ара чыр-чатактары, социалдык иш, медиация, алдын алуу, дисциплиналар аралык мамиле 
THE ROLE OF SOCIAL WORK IN MANAGING BORDER CONFLICTS 
Annotation. The article analyzes border conflicts as one of the key social problems of modern society and the role of social work in their management. Various factors contributing to the emergence of conflicts are considered, including ethnocultural differences, socio-economic inequality, legal and institutional barriers, political and psychological aspects. The limitations faced by social workers, such as lack of resources, qualified personnel, and the risk of secondary victimization, are discussed. Strategies for conflict prevention, mediation and restorative justice are proposed, as well as the development of socio-cultural programs to strengthen social cohesion. In conclusion, attention is focused on the need to create sustainable programs to ensure long-term prospects for peaceful coexistence of various social groups. 
Key words: border conflicts, social work, mediation, prevention, interdisciplinary approach 

УДК: 159.922.7 
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.13
Закиров Акимжан, псих.и.к., профессор, ОшМУ Ташматова Зульфия Рахмаджановна магистрант, ОшМУ 
Закиров Акимжан, к. псих.н., профессор, ОшГУ Ташматова Зульфия Рахмаджановна магистрант, ОшГУ 
Zakirov Akimzhan, PhD in Psychology, Professor, Osh State University Tashmatova Zulfiya Rakhmadzhanovna master's student, Osh State University 
КЕНЖЕ МЕКТЕП ОКУУЧУЛАРЫН ҮЙ - БҮЛӨЛҮК МАДАНИЯТТА ИНСАН КАТАРЫ КАЛЫПТАНДЫРУУНУН ПСИХОЛОГИЯЛЫК  НЕГИЗДЕРИ 
Аннотация. Макаланын мазмуну балдарды инсан катары тарбиялоодо, билим берүүнүн артыкчылыктуу маселелеринин бири катары, үй-бүлө маданиятындагы баалуулук системасына психологиялык маани берүү.  Башкы милдет-салттуу адеп- ахлактык баалуулуктарды бөлүшкөн, тынчтык жол менен жаратууга даяр, заманбап билимге жана жөндөмгө ээ болгон, жаш муунду калыптандыруу багытындагы изилдөөлөрдүн системасы чагылдырылды. Изилдөөнүн башкы милдети, балдардын "чоң жана кичине мекенин сүйүү, жалпы улуттук жана этникалык иденттүүлүк, каада – салтты урматтоо менен айкалышкан, жетилген, жоопкерчиликтүү адамды - Кыргызстандын жараны катары тарбиялоо менен гармониялуу инсанды калыптандыруу" болуп саналат.
Түйүндүү сөздөр. кенже мектеп окуучу, адеп-ахлак, инсан, система, үй-бүлөөлүк баалуулук, маданият, этника,идентиптүүлүк,  каада-салт. 
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЛИЧНОСТИ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ В ДОМАШНЕЙ СЕМЕЙНОЙ КУЛЬТУРЕ 
Аннотация. Содержание статьи заключается в том, чтобы придать психологиченское значение системе ценностей в семейной культуре как одному из приоритетных вопросов воспитания детей как личности. Основная задача – система исследований направленные на формирование молодого поколения, разделяющего традиционные моральные ценности, готового творить мирным путем, обладающего современными знаниями и навыками. Основная задача исследования – воспитать из детей “зрелую, ответственную личность в сочетании с любовью к большой и малой Родине, единой национальной и этнической самобытностью, уважением к традициям”. 
Формирование гармоничной личности с образованием гражданина Кыргызстана. 
Ключевые слова: младштй школьник, мораль, личность, система, семейные ценноти, культура, этническая принадлежность, идентичность, традиция. 
PEDAGOGICAL PRINCIPLES OF PERSONALITY DEVELOPMENT OF PRIMARY SCHOOL CHILDREN IN HOME FAMILY CULTURE 
Annotation. The article aims to provide psychological significance to the value system in family culture as a priority for nurturing children as individuals. The primary objective is a system of research aimed at developing a younger generation that shares traditional moral values, is 
prepared to create peacefully, and possesses modern knowledge and skills. The primary goal of the study is to cultivate children into "mature, responsible individuals, with a love for their homeland, large and small, a unified national and ethnic identity, and respect for traditions." The goal is to develop a harmonious personality with the education of a citizen of Kyrgyzstan. 
Key words: primary school student, morality, personality, system, family values, culture, ethnicity, identity, tradition 

УДК: 37.373.6:51
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.14
Зикирова Гулайым Абдылдаевна, п.и.к., доцент, ОшТУ, zikirova61@bk.ru Мамажанова Айжамал Насиржановна магистрант, ОшТУ 
Зикирова Гулайым Абдылдаевна к.п.н., доцент, ОшТУ, zikirova61@bk.ru Мамажанова Айжамал Насиржановна магистрант, ОшТУ 
Zikirova Gulayim Abdyldaevna, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor, Osh University of Technology, zikirova61@bk.ru Mamazhanova Aizhamal Nasirzhanovna master's student Osh University of Technology 
СОЦИАЛДЫК ТААНЫМДЫН ПСИХОЛОГИЯСЫ 
Аннотация. Макалада окутуунун жана тарбиялоонун максаттарын жана маселелерин, анын каражаттарын жана методдорун, алардын практикага ашыруу жолдорун карайт. Ошондой эле педагогикалык изилдөөлөрдүн  предметине билим берүүнүн жалпы актуалдашуу мазмуну кирет. Социалдык психология  болсо адамдын топтогу жүрүм- туруму, адамдын башкаларды кандай кабыл алаары, башкалар менен баарлашуусу жана аларга таасир этүүсүн карайт.  Студенттерди окутуу менен тарбиялоонун психологиялык жактары менен байланышкан билим берүүнүн  инсандык өзгөчөлүгү, инсандар аралык байланыш аспекттилери педагогикалык психологдордун кызыкчылыгы болуп эсептелинет. 
Билим  берүүнүн психологиялык аспектилеринде түрдүү курактагы студенттердин окутуу- тарбиялоонун таасирлерин кабыл алуусу жана бекитүүсү, ошол таасирлердин студенттин интеллекттик жана инсандык өнүгүү мыйзамдарына дал келүүсү, окутуучулар жана студенттердин ортосундагы оптималдашуусу өз ара мамилелерди түзүүсү камтылган. 
Түйүндүү сөздөр: социалдык психология, окутуу, интеллекттик, таанып билүү, туруктуулук. 
ПСИХОЛОГИЯ СОЦИАЛЬНОГО ПОЗНАНИЯ 
Аннотация. В статье рассматриваются цели и задачи обучения и воспитания, его средства и методы, пути их реализации на практике. Также предметом педагогических исследований является содержание общей актуализации образования. С другой стороны, социальная психология рассматривает поведение человека в группе, то, как человек воспринимает других, общается с другими и влияет на них. Интерес педагогических психологов представляют аспекты межличностного общения, особенности личности в образовании, связанные с психологическими аспектами обучения и воспитания студентов. 
Психологические аспекты образования включают в себя восприятие и утверждение учащимися разных возрастов эффектов обучения и воспитания, соответствие этих эффектов законам интеллектуального и личностного развития учащегося, а также создание оптимизированных взаимоотношений между преподавателями и учащимися. 
Ключевые слова: социальная психология, обучение, интеллект, познание, устойчивость. 
PSYCHOLOGY OF SOCIAL COGNITION 
Annotation. This article discusses the goals and objectives of education and upbringing, its means and methods, and ways to implement them in practice. Also, the subject of pedagogical research is the content of the general actualization of education. On the other hand, social psychology considers the behavior of a person in a group, how a person perceives others, communicates with others and influences them. Educational psychologists are interested in aspects of interpersonal communication, personality traits in education related to the psychological aspects of student learning and upbringing. The psychological aspects of education include the perception and affirmation by students of different ages of the effects of learning and upbringing, the compliance of these effects with the laws of intellectual and personal development of the student, as well as the creation of optimized relationships between teachers and students. 
Key words: social psychology, learning, intelligence, cognition, resilience. 

УДК: 37.373.6:51
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.15 
Зикирова Гулайым Абдылдаевна п.и.к., доцент, ОшТУ ORCID- 000-1889-6215,
zikirova61@bk.ru Сагынбаева Салтанат Жаныбековна, окуу мастери, ОшТУ 
Зикирова Гулайым Абдылдаевна к.п.н., доцент, ОшТУ, ORCID- 000-1889-6215,
zikirova61@bk.ru Салтанбаева Салтанат Жаныбековна, учебный мастер ,ОшТУ 
Zikirova Gulayim Abdyldaevna Ph.D., Associate Professor, OshTU, ORCID-000-1889-6215, 
: zikirova61@bk.ru Saltanbaeva Saltanat Zhanybekovna, training master, OshTU 
ЗАМАНБАП ҮЙ-БҮЛӨ – ПСИХОЛОГИЯЛЫК ТРАВМА ЖАНА РЕСУРСТАРДЫН БУЛАГЫ КАТАРЫ 
Аннотация. Макалада адам төрөлгөндөн баштап коомдун маанилүү бөлүгү болгон үй- бүлөлүк чөйрөгө сугарылгандыгы жазылат. Жеке өнүгүү бир нече факторлордон көз каранды, мында үй-бүлө негизги ролду ойнойт, дүйнөнү оң же терс кабылдоону калыптандырат жана дүйнө таанымын аныктайт. Бул аспектилер келечектеги кесип тандоого да олуттуу таасир этет. Үй-бүлө колдоо булагы да, тоскоолдуктар да боло алат. Үй-бүлөдөгү психологиялык климат менен баланын психикалык өнүгүүсүнүн ортосундагы өз ара байланыштын актуалдуулугун эске алуу менен, бул көйгөй психологдор жана педагогдор үчүн гана эмес, ата- энелер үчүн да маанилүү болуп жатат. Психикалык травма психологиялык түшүнүк катары айрым индивидуалдык мааниге ээ, жагымсыз окуяларды аң-сезимдүү кабыл алууну, аларды тажрыйба түрүндө кайра иштетүүнү жана аздыр-көптүр узакка созулган аффект абалынын же терс эмоционалдык белги менен психикалык абалдын өнүгүшүн камтыйт. 
Түйүндүү сөздөр: психология, балалык травма, үй-бүлө, аң-сезим. 
СОВРЕМЕННАЯ СЕМЬЯ – ИСТОЧНИК РЕСУРСОВ И ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ТРАВМ 
Аннотация. В статье говорится, что человек с рождения погружен в семейный круг, который является важной частью общества. Личностное развитие зависит от нескольких факторов, в которых семья играет ключевую роль, формируя положительное или отрицательное восприятие мира и определяя мировоззрение. Эти аспекты также существенно влияют на выбор будущей карьеры. Семья может быть как источником поддержки, так и препятствием. Учитывая актуальность взаимосвязи психологического климата в семье и психического развития ребенка, эта проблема становится актуальной не только для психологов и педагогов, но и для родителей. Психическая травма как психологическое понятие имеет некоторое индивидуальное значение, включает в себя сознательное восприятие неблагоприятных событий, их обработку в форме опыта и развитие более или менее длительного аффективного состояния или психического состояния с отрицательным эмоциональным сигналом. 
Ключевые слова: психология, детская травма, семья, сознание. 
THE MODERN FAMILY IS A SOURCE OF RESOURCES AND PSYCHOLOGICAL TRAUMA 
Annotation. This article says that a person is immersed from birth in the family circle, which is an important part of society. Personal development depends on several factors in which the family plays a key role, forming a positive or negative perception of the world and determining the worldview. These aspects also significantly influence the choice of a future career. Family can be both a source of support and an obstacle. Given the relevance of the relationship between the psychological climate in the family and the mental development of the child, this problem becomes relevant not only for psychologists and educators, but also for parents. Mental trauma as a psychological concept has some individual meaning, it includes the conscious perception of adverse events, their processing in the form of experience and the development of a more or less prolonged affective state or mental state with a negative emotional signal. 
Key words: psychology, childhood trauma, family, consciousness, 

УДК 37.091.3
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.16
Зулпукарова Д.И., п.и.к., доцент ОшМУ, zdamira15@mail.ru Ниязова А., магистрант, ОшМУ, naynur24@mail.ru Амирова Г.К., магистрант, ОшМУ, 24gulnur1@mail.ru 
Зулпукарова Д.И., к.п.н., доцент ОшМУ, zdamira15@mail.ru Ниязова А., магистрант, ОшМУ, naynur24@mail.ru Амирова Г.К., магистрант, ОшМУ, 24gulnur1@mail.ru 
Zulpukarova D.I., Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor Osh State University, zdamira15@mail.ru Niyazova A. N., master's student at Osh State University, naynur24@mail.ru Amirova G.K., master's student at Osh State University, 24gulnur1@mail.ru 
ЗАМАНБАП ОКУТУУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ – ОКУУ-ТАРБИЯЛОО ПРОЦЕССИН ОПТИМИЗАЦИЯЛООНУН КАРАЖАТЫ КАТАРЫ 
Аннотация. Макалада билим берүү системасында заманбап окутуу технологияларынын ролу жана алардын окуу-тарбиялоо процессин оптимизациялоодогу мааниси талданат. 
Заманбап билим берүү ыкмалары окутууну жекелештирүү, студенттердин өз алдынча иштөөсүн стимулдаштыруу, диалогдук мамиле түзүү жана билимдин сапатын жогорулатуу мүмкүнчүлүгүн берет. Макалада интерактивдүү окутуу, санариптик технологиялар, геймификация, долбоордук жана аралыктан окутуу сыяктуу ыкмалардын өзгөчөлүктөрү жана аларды туура колдонуу шарттары каралат жана окутуу технологияларын натыйжалуу колдонуу билим берүү процессин заманбап талаптарга ылайык уюштурууга шарт түзөрү баса белгиленет. Ошондой эле макалада заманбап окутуу технологияларынын мүнөздөмөсү, аларды окуу-тарбиялоо процессинде колдонуу жолдору жана дидактикалык өзгөчөлүктөрү талданып, алардын билим берүү процессин оптимизациялоодогу ролу изилденет. 
Түйүндүү сөздөр: заманбап окутуу технологиялары, билим берүүнү оптимизациялоо, инновациялык ыкмалар, интерактивдүүлүк, санариптик билим берүү. 
СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ОБУЧЕНИЯ-КАК СРЕДСТВО ОПТИМИЗАЦИИ УЧЕБНО-ВОСПИТАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА
Аннотация. В статье анализируется роль современных технологий обучения в системе образования и их значение для оптимизации учебно-воспитательного процесса. Современные образовательные подходы предоставляют возможность персонализировать обучение, стимулировать самостоятельную работу учащихся, создавать диалоговые отношения и повышать качество образования. В статье рассматриваются особенности и условия правильного применения таких методов, как интерактивное обучение, цифровые технологии, геймификация, проектное и дистанционное обучение, а также подчеркивается, что эффективное использование технологий обучения способствует организации образовательного процесса в соответствии с современными требованиями. Также в статье анализируются характеристика современных технологий обучения, способы их применения в учебно-воспитательном процессе и дидактические особенности, исследуется их роль в оптимизации образовательного процесса. 
Ключевые слова: современные образовательные технологии, оптимизация образования, инновационные подходы, интерактивность, цифровое обучение. 
MODERN LEARNING TECHNOLOGIES AS A MEANS OF OPTIMIZING THE EDUCATIONAL PROCESS
Annotation. This article analyzes the role of modern learning technologies in the education system and their importance for optimizing the educational process. Modern educational approaches provide an opportunity to personalize learning, encourage students to work independently, establish dialogue relationships, and improve the quality of education. The article examines the features and conditions of the correct application of such methods as interactive learning, digital technologies, gamification, project and distance learning, and also emphasizes that the effective use of learning technologies contributes to the organization of the educational process in accordance with modern requirements. The article will also analyze the characteristics of modern learning technologies, ways of their application in the educational process and didactic features, as well as their role in optimizing the educational process. 
Key words: modern teaching technologies, education optimization, innovative approaches, interactivity, digital learning. 

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.17
Исманалиева Нургул, магистрант, ОшМУ 
Исманалиева Нургул, магистрант, ОшГУ 
Ismanalieva Nurgul, master's student Osh State University 
МУЗЫКАНЫ ОКУТУУДА ИННОВАЦИЯЛЫК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ КОЛДОНУУ ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ 
Аннотация. Макалада музыкалык билим берүү тармагында инновациялык ыкмаларды, анын ичинде онлайн, санариптик технологияларды колдонуу процесстерине көңүл бурулду. 
Ушул мезгилдеги музыкалык билим берүүдө  жаңы ыкмалар каралды. Ааламдашуу шартында жалпы билим берүү багытында үзгүлтүксүз жаңылануу жана өнүгүү  процесстери жүрүп жатат. Заманбап инновациялык педагогикалык технологиялар бүгүнкү күндө көбүнчө электрондук байланыш каражаттары болгон компьютерлер аркылуу  жаш муундарды окутуп, үйрөтүү негизги максаттардын бирине айландыгына токтолгон. 
Түйүндүү сөздөр: музыка, компьютер, инновация, технология, электрондук байланыш. 
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В МУЗЫКАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ 
Аннотация. В статье рассматривается использование инновационных методов в музыкальном образовании, включая онлайн- и цифровые технологии. Приводятся новые подходы к музыкальному образованию в современную эпоху. В условиях глобализации в сфере общего образования происходят непрерывные процессы обновления и развития. Современные инновационные педагогические технологии стали одной из главных целей обучения и подготовки молодого поколения, чаще всего с помощью компьютеров, являющихся электронными средствами коммуникации. 
Ключевые слова: музыка, компьютер, инновации, технологии, электронная коммуникация. 
FEATURES OF THE USE OF INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN MUSIC EDUCATION 
Annotation. This article examines the use of innovative methods in music education, including online and digital technologies. New approaches to music education in the modern era are presented.
In the context of globalization, general education is undergoing continuous renewal and development. Modern, innovative pedagogical technologies have become one of the primary goals of educating and training the younger generation, most often using computers as electronic communication tools. 
Key words: music, computer, innovation, technology, electronic communication. 

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.18
Исманалиева Нургул, магистрант, ОшМУ 
Исманалиева Нургул, магистрант, ОшГУ 
Ismanalieva Nurgul, master's student Osh State University
ИННОВАЦИЯЛЫК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫН МУЗЫКАЛЫК БИЛИМ БЕРҮҮДӨГҮ ОРДУ 
Аннотация. Макалада музыка сабактарында инновациялык технологияларды колдонуу каралат. Тактап айтканда, инновациялык технологияларды иш жүзүндө колдонуунун мисалдары келтирилген. Ошондуктан технологиялык прогресс музыкалык билим берүү тармагында инновациялык ыкмаларды, анын ичинде онлайн, санариптик жана акылдуу технологияларды өнүктүрүүгө өбөлгө түзүү жактарына көңүл бурулду. Бүгүнкү күндө салттуу түрдө да, заманбап медиа мейкиндигинде да болуп көрбөгөндөй өсүү ролу каралды. 
Түйүндүү сөздөр: инновациялык технология, билим, музыка, музыкалык аспаптар, санариптик трансформация, машина, алгоритм, арт-терапия. 
РОЛЬ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В МУЗЫКАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ 
Аннотация. В статье рассматривается применение инновационных технологий на уроках музыки. Приводятся примеры практического применения инновационных технологий.
В связи с этим особое внимание было уделено тому, как технологический прогресс способствовал развитию инновационных подходов в музыкальном образовании, включая онлайн-технологии, цифровые технологии и интеллектуальные технологии. В настоящее время рассматривается роль беспрецедентного роста как традиционных, так и современных медиапространств. 
Ключевые слова: инновационные технологии, наука, музыка, музыкальные инструменты, машина, алгоритм, арт-терапия. 
THE ROLE OF INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN MUSIC EDUCATION 
Annotation.This article examines the use of innovative technologies in music lessons and provides examples of their practical application. In this regard, special attention was paid to how technological advances have facilitated the development of innovative approaches in music education, including online technologies, digital technologies and smart technologies. The role of the unprecedented growth of both traditional and modern media spaces is currently being considered. 
Key words: Innovative technologies, science, music, musical instruments, machine, algorithm, art therapy. 

УДК: 78.05.
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.19 
Итиев Нурбек Токтогулович, магистрант, ОшМУ 
Итиев Нурбек Токтогулович магистрант, ОшГУ 
Itiev Nurbek Toktogulovich, master's student, Osh State University 
АРАБДАРДЫН МУЗЫКАЛЫК МАДАНИЯТЫНЫН ӨНҮГҮҮ ТАРЫХЫ 
Аннотация.   Макалада орто кылымдагы чыгыш музыкасынын өнүгүшү менен катар арабдардын музыкасынын калыптануу тарыхы анализге алынды. Андан сырткары арабдардын музыкалык жанрлары, колдонулган музыкалык аспаптары боюнча маалыматтардын мазмуну ачлып берилди. 
Түйүндүү сөздөр: музыка, маданият, тарых, жанр, музыкалык аспап, ислам дини, мусулман. 
ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ АРАБСКОЙ МУЗЫКАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ
Аннотация. В статье наряду с развитием восточной музыки в средние века анализируется история становления арабской музыки. Кроме того, выявлено содержание информации о музыкальных жанрах арабов, используемых музыкальных инструментах. 
Ключевые слова: музыка, культура, история, жанр, музыкальный инструмент, исламская религия, мусульманин. 
HISTORY OF THE DEVELOPMENT OF ARAB MUSICAL CULTURE
Annotation. This article, along with the development of oriental music in the Middle Ages, analyzes the history of the formation of Arabic music. In addition, the content of information about the musical genres of the Arabs and the musical instruments used was revealed. 
Key words: music, culture, history, genre, musical instrument, Islamic religion, Muslim. 

УДК: 78.05.
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.20
 Итиев Нурбек Токтогулович, магистрант, ОшМУ 
Итиев Нурбек Токтогулович магистрант, ОшГУ 
Itiev Nurbek Toktogulovich, master's student, Osh State University
ЧЫГЫШ ПЕРИПАТЕТИКТЕРИНИН МУСУЛМАН МУЗЫКАСЫНЫН 
ӨНҮГҮҮСҮНӨ ТИЙГИЗГЕН ТААСИРЛЕРИ 
Аннотация. Макалада Орто кылымдагы чыгыш перипатетиктеринин музыкага кошкон салымдары  иликтенген. Андан сырткары алардын музыка боюнча көз караштары талдалып, балдарды тарбиялоого комплекстуу мамиле жасоонун, музыканы, поэзияны жана философияны синтездөөнүн маанилүүлүгүн баса белгиленип, билим берүүнүн жеке формасына караганда коллективдүү формасына артыкчылык берилгендиги аныкталган. 
Ошону менен бирге эле орто кылымдагы белгилүү окумуштуу инсандардын, анын катарында Наср Мухаммад ибн Мухаммад ибн Тархан ибн Узлаг ал-Фараби ат-Түрки, Абу Наср аль- Фараби, Абу Али Хусейн ибн Абдулла ибн Сина, латынча аты Авиценна, Абу Ю Суф Якуб ибн Исхак аль-Киндинин эмгектериндеги музыка жанрынын тийгизген таасири олуттуу түрдө талдоого алынды. 
Түйүндүү сөздөр: перипатетизм, музыка, ден соолук, эстетика, обон, терапия. 
ВЛИЯНИЕ ВОСТОЧНЫХ ПЕРИПАТЕТИКОВ НА РАЗВИТИЕ МУСУЛЬМАНСКОЙ МУЗЫКИ 
Аннотация. В статье рассматривается музыкальный вклад средневековых восточных перипатетиков. Кроме того, анализируются их взгляды на музыку, которые всою очередь оказали влиятельный подход на воспитание детей, музыки, поэзии и философии. Определены также влияние на приоритетные направления такие как коллективная форма обучения, чем единоличные. Наряду также изучены труды средневековых ученых таких как, Наср Мухаммад ибн Мухаммад ибн Тархан ибн Узлаг ал-Фараби ат-Түрки, Абу Наср аль-Фараби, Абу Али Хусейн ибн Абдулла ибн Сина, по латынски Авиценна, Абу Ю Суф Якуб ибн Исхак аль- Кинди которые влияли свою очередь на развитие мусульманксой музыки. Ключевые слова: перипатетизм, музыка, здоровье, эстетика, мелодия, терапия. 
THE INFLUENCE OF EASTERN PERIPATETICS ON THE DEVELOPMENT OF MUSLIM MUSIC 
Annotation. This article examines the musical contributions of medieval Eastern Peripatetics. 
It also analyzes their views on music, which in turn influenced approaches to child rearing, music, poetry, and philosophy. Their influence on priorities such as collective rather than individual education is also identified. The works of medieval scholars such as Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Tarkhan ibn Uzlag al-Farabi at-Turki, Abu Nasr al-Farabi, Abu Ali Husayn ibn Abdullah ibn Sina, Avicenna (in Latin), and Abu Yu Suf Ya'qub ibn Ishaq al-Kindi, which in turn influenced the development of Muslim music, are examined. 
Key words: Peripateticism, music, health, aesthetics, melody, therapy. 

УДК. 130.2:17:7
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.21
Курбанбаев Кылычбек Азимович, ф.и.д., профессор, ОшМУ aruuke7171@gmail.com Абдиламит кызы Каныкей, магистрант, ОшМУ 
Курбанбаев Кылычбек Азимович, д.ф.н., профессор, ОшГУ aruuke7171@gmail.com Абдиламит кызы Каныкей, магистрант, ОшГУ 
Kurbanbaev Kylychbek Azimovich, Doctor of Philological Sciences, professor, Osh State University, aruuke7171@gmail.com Abdilamit kyzy Kanykey, master's student, Osh State University
РУХАНИЙ МАДАНИЯТТЫН НЕГИЗИ МОРАЛЬ ЖАНА ИСКУССТВО 
Аннотация. Макалада маданияттын негизи болгон искусствонун түрлөрүнүн мазмунуна терең анализдер жүргүзүлдү. Алардын аткарган функциялары инсандын ички дүйнөсүн тазартууга багытталгандыктан, анын ичиндеги адеп-ахлактын маданияттагы орду да иликтөөгө алынды. Чындыгында көркөм өнөрдүн негизги милдети коомдун маданиятын өнүктүрүү болуп саналат. Ошондуктан маданият, искусство жана анын түрлөрү болгон музыка, театр сыяктуу чыгармачылык ишмердүүлүктөрдүн ролун терең ачып берүүгө аракет жасалды. Ошондой эле заманбап искусствонун пайда болушу, анын эски классикалык искусствого таандык болгон мыйзамдарынын бузулушуна жана кыйрашына алып келүүчү факторлордун пайда болуп жаткандыгы учурдагы маданиятка да олуттуу таасир бериши мүмкүн экендигине көңүл бурулду. Макаланын маанисин тереңдетүү максатында улуу ойчулдардын чыгармачылык боюнча айтылган идеялары колдонулду. 
Түйүндүү сөздөр: искусство, мораль, культура, театр, музыка, эстетика, кризис. 
ОСНОВОЙ ДУХОВНОЙ КУЛЬТУРЫ ЯВЛЯЮТСЯ НРАВСТВЕННОСТЬ И ИСКУССТВО
Аннотация. В статье дан глубокий анализ содержания видов искусства, составляющих основу культуры. Поскольку их функции направлены на очищение внутреннего мира человека, рассматривается также место нравственности в культуре. Ведь главная задача искусства – развивать культуру общества. Поэтому была предпринята попытка глубоко раскрыть роль культуры, искусства и таких его форм, как музыка и театр. Также было обращено внимание на то, что возникновение современного искусства, возникновение факторов, ведущих к нарушению и крушению законов, присущих старому классическому искусству, может оказать существенное влияние на современную культуру. Для углубления смысла статьи были использованы идеи, высказанные великими мыслителями о творчестве. 
Ключевые слова: искусство, мораль, культура, театр, музыка, эстетика, кризис. 
THE BASIS OF SPIRITUAL CULTURE IS MORALITY AND ART
Annotation. This article provides a profound analysis of the content of the arts that form the foundation of culture. Since their functions are aimed at purifying the human inner world, the place of morality in culture is also examined. After all, the primary purpose of art is to develop the culture of society. Therefore, an attempt was made to deeply reveal the role of culture, art and its forms such as music and theatre. Attention was also drawn to the fact that the emergence of modern art, the emergence of factors leading to the violation and collapse of the laws inherent in old classical art, can have a significant impact on modern culture. Attention was also drawn to the fact that the emergence of modern art, the emergence of factors leading to the violation and collapse of the laws inherent in old classical art, can have a significant impact on modern culture. 
Key words: art, morality, culture, theater, music, aesthetics, crisis.

УДК 7.01:008
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.22
Курбанбек уулу Илимбек, магистрант, ОшМУ aruuke7171@gmail.com 
Курбанбек уулу Илимбек, магистрант, ОшГУ aruuke7171@gmail.com 
Kurbanbek uulu Ilimbek, master's student, Osh State University, aruuke7171@gmail.com 
КРИЗИСТИК МЕЗГИЛДЕГИ КӨРКӨМ СҮРӨТ ИСКУССТВОСУ 
Аннотация. Макалада кыргыз көркөм сүрөт өнөрүндөгү өнүгүү тенденциялары анализге алынды. Азыркы ааламдашуу шартында коомдун жашоосунда түрдүү өзгөрүүлөр руханий аң сезимге олуттуу таасирин тийгизди. Мындай факторлор искусствонун бардык түрлөрүн жаңы мамилеге өтүүгө мажбур кылды. Алардын ичинде постмодернизм стилдери негизги орунду ээлейт. Бул жаңы стилдеги көркөм чыгармалар реалдуулук менен фантазиянын ж.б. ушул сыяктуу идеялардын ортосундагы айырмачылыктардын жок болушуна алып келди. Акыркы убактагы өнүгүү тенденциялары рухий чөйрөнүн бардык тармагын өзүнө багындырууга жетишти. 
Түйүндүү сөздөр: искусство, кризис, көркөм сүрөт өнөрү, урбанизация, постмодернизм, классика. 
ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО ВО ВРЕМЕНА КРИЗИСА
Аннотация. В статье анализируются тенденции развития кыргызского изобразительного искусства. В современных условиях глобализации различные изменения в жизни общества оказали существенное влияние на духовное сознание. Эти факторы заставили все виды искусства принять новый подход. Среди них центральное место занимают постмодернистские стили. Этот новый стиль художественного творчества привёл к исчезновению различий между реальностью и фантазией и т.д. Современные тенденции развития сумели подчинить себе все области духовной сферы. 
Ключевые слова: искусство, кризис, изобразительное искусство, урбанизация, постмодернизм, классика. 
FINE ART IN TIMES OF CRISIS 
Annotation. This article analyzes the development trends of Kyrgyz fine art. In today's globalized world, various societal changes have had a significant impact on spiritual consciousness. 
These factors have forced all forms of art to adopt a new approach. Among them, postmodernist styles occupy a central place. This new style of artistic creation has led to the disappearance of distinctions between reality and fantasy, etc. Contemporary development trends have succeeded in subjugating all areas of the spiritual realm. 
Key words: art, crisis, fine arts, urbanization, postmodernism, classic. 

УДК 7.01:008
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.23
Курбанбек уулу Илимбек, магистрант, ОшМУ aruuke7171@gmail.com 
Курбанбек уулу Илимбек, магистрант, ОшГУ aruuke7171@gmail.com 
Kurbanbek uulu Ilimbek, master's student, Osh State University, aruuke7171@gmail.com
ААЛАМДАШУУ МЕЗГИЛИНДЕГИ КӨРКӨМ СҮРӨТ ӨНӨРҮНҮН ӨНҮГҮҮ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫ 
Аннотация. Макалада учурдагы көркөм сүрөт өнөрүндөгү өзгөрүүлөргө көңүл бурулду. 
Модернизм агымынын искусствонун бардык тармагына жана коомдук жашоонун тенденцияларына тийгизген таасирлерине анализ жасалды. Ошону менен катар кыргыз көркөм сүрөт искусствосунун жаңы тенденцияларга карата өзгөрүүсү классикалык чыгармалардын орду алсыз болуп, ага карама-каршы агымдар боюнча иликтөөлөр жүргүзүлдү. Тагыраак айтканда, артка кайрылууга мүмкүнчүлүк жок экени, ааламдашуу процесстерине ылайык искусствону жаратуу идеялары чагылдырылды. 
Түйүндүү сөздөр: модернизм, ааламдашуу, классика, көркөм сүрөт искусствосу, классика, цивилизация. 
ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА В ЭПОХУ ГЛОБАЛИЗАЦИИ 
Аннотация. Данная статья посвящена изменениям в современном изобразительном искусстве. В ней анализируется влияние модернистского движения на все области искусства и тенденции в социальной жизни. В то же время трансформация кыргызского изобразительного искусства в ответ на новые тенденции ослабила позиции классических произведений, и были проведены исследования противоположных направлений. Точнее, была высказана идея создания искусства в соответствии с процессами глобализации, без возможности отступления. 
Ключевые слова: модернизм, глобализация, классика, изобразительное искусство, классика, цивилизация. 
TRENDS IN THE DEVELOPMENT OF FINE ARTS IN THE ERA OF GLOBALIZATION 
Annotation. This article examines changes in contemporary visual art. It analyzes the influence of the modernist movement on all areas of art and social trends. At the same time, the transformation of Kyrgyz fine art in response to new trends weakened the position of classical works, and studies of opposing directions were conducted. 
More precisely, the idea was expressed of creating art in accordance with the processes of globalization, without the possibility of retreat. 
Key words: modernism, globalization, classics, fine arts, classics, civilization. 

УДК 78:316.7
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.24
Масабиров Давлетбек, магистрант, ОшМУ davletbek.phone@icloud.com 
Масабиров Давлетбек, магистрант, ОшГУ davletbek.phone@icloud.com 
Masabirov Davletbek, master's student, Osh State University, davletbek.phone@icloud.com
МУЗЫКАЛЫК ИСКУССТВОНУН КООМДУК ЖАШООДОГУ ОРДУ 
Аннотация. Макалада музыканын адамга жана коомго тийгизген таасилери иликтөөгө алынды. Андан сырткры искусствонун бул түрүнүн башкалардан айырмалаган жактары каралды. Музыка - бул обьективдүү чындыкты чагылдырган жана мазмундуу жана уникалдуу уюшулган үн ырааттуулугу аркылуу адамдарга таасир этүүчү искусство түрү катары көңүл бурулду.
Түйүндүү сөздөр: музыка, эмоция, вокал, сулуулук, эстетика, классика, иллюзия.
МЕСТО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА В ОБЩЕСТВЕННОЙ ЖИЗНИ 
Аннотация. В статье рассматривается влияние музыки на отдельных людей и общество. Также анализируются аспекты, отличающие этот вид искусства от других. 
Музыка — это вид искусства, отражающий объективную реальность и оказывающий влияние на людей посредством осмысленных и уникально организованных звуковых последовательностей. 
Ключевые слова: музыка, эмоции, вокал, красота, эстетика, классика, иллюзия. 
THE PLACE OF MUSICAL ART IN PUBLIC LIFE
Annotation. This article examines the impact of music on individuals and society. It also analyzes aspects that distinguish this art form from others. Music is an art form that reflects objective reality and influences people through meaningful and uniquely organized sound sequences. 
Key words: music, emotions, vocals, beauty, aesthetics, classics, illusion. 

УДК 159.9
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.25
Момунова Алийма Назаралиевна, преподаватель, ОшГУ momunova2011@mail.ru Оморбек кызы Гулина, магистрант, ОшГУ 
Момунова Алийма Назаралиевна, окутуучу, ОшМУ momunova2011@mail.ru Оморбек кызы Гулина, магистрант, ОшМУ 
Momunova Aliyma Nazaralievna, lecturer, Osh State University momunova2011@mail.ru Omorbek kyzy Gulina, master's student, Osh State University 
ИНКЛЮЗИВНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ КАК ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ СТРАТЕГИЯ ДЛЯ ОБУЧАЮЩИХСЯ С ОСОБЫМИ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫМИ ПОТРЕБНОСТЯМИ В КЫРГЫЗСТАНЕ 
Аннотация. В статье раскрывается инклюзия в школе как психологический метод, обеспечивающий полноценное участие подростков с ограниченными возможностями здоровья в образовательном процессе Кыргызской Республики. Особое внимание уделяется созданию комфортной образовательной среды, психологическому сопровождению и междисциплинарному подходу. Анализируются формы обучения детей с ОВЗ, включая инклюзивное, дистанционное и надомное образование. Отмечаются ключевые проблемы внедрения инклюзии: нехватка специалистов, неподготовленность школ, недостаточная информированность общества. Подчеркивается важность роли школьного психолога в адаптации и развитии учащихся. Приводится практический опыт реализации инклюзии в школах. Делается вывод о необходимости системного подхода к формированию инклюзивной культуры. 
Ключевые слова: инклюзия, подростки с ОВЗ, школьный психолог, инклюзивная среда, адаптация 
ИНКЛЮЗИВДИК БИЛИМ БЕРҮҮ КЫРГЫЗСТАНДАГЫ ӨЗГӨЧӨ БИЛИМГЕ МУКТАЖ ОКУУЧУЛАР ҮЧҮН ПСИХОЛОГИЯЛЫК СТРАТЕГИЯ КАТАРЫ 
Аннотация. Макалада мектептеги инклюзия психологиялык ыкма катары каралып, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген өспүрүмдөрдүн Кыргыз Республикасынын билим берүү процессине толук кандуу катышуусун камсыз кылуу маселеси чагылдырылган. Ыңгайлуу билим берүү чөйрөсүн түзүүгө, психологиялык коштоого жана тармактык кызматташуунун маанисине өзгөчө көңүл бурулган. Мүмкүнчүлүгү чектелген балдарды окутуунун түрлөрү – инклюзивдүү, дистанциялык жана үйдө окутуу талдоого алынган. Инклюзияны ишке ашыруудагы негизги көйгөйлөр – адистердин жетишсиздиги, мектептердин даяр эместиги, коомчулуктун маалымдуулугунун төмөндүгү көрсөтүлгөн. Мектеп психологунун ролу, мисалдар жана инклюзивдик маданиятты түзүү боюнча сунуштар берилет. 
Түйүндүү сөздөр: инклюзия, мүмкүнчүлүгү чектелген өспүрүмдөр, мектеп психологу, инклюзивдүү чөйрө, адаптация. 
INCLUSIVE EDUCATION AS A PSYCHOLOGICAL STRATEGY FOR STUDENTS WITH SPECIAL EDUCATIONAL NEEDS IN KYRGYZSTAN 
Annotation. The article explores school inclusion as a psychological method that ensures the full participation of adolescents with disabilities in the educational process of the Kyrgyz Republic. 
Special attention is given to the creation of a comfortable learning environment, psychological support, and interdisciplinary collaboration. Various forms of education for children with special needs are analyzed, including inclusive, distance, and home-based learning. Key challenges in implementing inclusion are highlighted: shortage of specialists, unprepared school infrastructure, 
and low public awareness. The crucial role of the school psychologist in students’ adaptation and 
development is emphasized. Practical examples and recommendations for fostering an inclusive culture are provided. 
Key words: inclusion, adolescents with disabilities, school psychologist, inclusive environment, adaptation 

УДК 159.973
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.26
Мурзаев Маматали Султанович, псих.и.к., доцент, И.Арабаев ат. КМУ Мойдунова Ханзада Чопоевна, магистрант, ОшМУ 
Мурзаев Маматали Султанович, к.псих.н., доцент, КГУ им. И.Арабаева Мойдунова Ханзада Чопоевна, магистрант, ОшГУ
Murzaev Mamatali Sultanovich, PhD in Psychology, Associate Professor, KSU named after I. Arabaeva Moidunova Khanzada Chopoevna, master's student, Osh State University 
ПСИХИКАЛЫК ӨНҮГҮҮСҮ АРТТА КАЛГАН БАЛДАРДЫН ЭС ТУТУМУНУН ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ 
Аннотация. Макалада психикалык өнүгүүсүнүн артта калган балдардын эс тутумунун өзгөчөлүктөрү баяндалат. Авторлор мындай балдардын эс процесстеринин бузулуусу жана бул абалдын келип чыгуу себептери, анын ичинде органикалык, психогендик жана соматогендик факторлор жөнүндө кенен маалымат беришет. Эс тутумунун бузулуусу бул балдардын окуу жана өнүгүү процесстерине олуттуу тоскоолдук жаратып, маалыматты кабыл алуу, сактап калуу жана кайра жаңыртуу жөндөмдөрүн төмөндөтөт. Ошондой эле, макалада коррекциялоочу-педагогикалык иш-аракеттердин мааниси, диагностикалык өзгөчөлүктөрү, мотордук өнүгүүнүн көрсөткүчтөрү жана классификациясы каралган. 
Изилдөөлөр балдардын эс тутумун өнүктүрүүдө атайын методикалардын жана мнемотехникалардын зарылдыгын көрсөтөт. Психологдор менен мугалимдер үчүн материал практикалык иште пайдалуу болуп саналат. 
Түйүндүү сөздөр: психикалык өнүгүүсүнүн артта калуусу, эс тутум, когнитивдик процесстер, коррекциялык иш, интеллектуалдык өнүгүү, балдар психологиясы, эске сактоо, психогендик факторлор, инфантилизм, мектепке чейинки жана башталгыч курак, коррекциялык педагогика. 
ОСОБЕННОСТИ ПАМЯТИ У ДЕТЕЙ С ЗАДЕРЖКОЙ ПСИХИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ 
Аннотация. В статье описываются особенности памяти у детей с задержкой психического развития. Авторы приводят подробную информацию о нарушениях процессов памяти у таких детей и причинах этого состояния, включая органические, психогенные и соматогенные факторы. Нарушения памяти серьезно мешают процессам обучения и развития этих детей, снижая их способность воспринимать, удерживать и актуализировать информацию. В статье также рассматривается значение коррекционно- педагогических мероприятий, диагностических признаков, показателей моторного развития и их классификации. Исследования показывают необходимость применения специальных методов и мнемотехники в развитии памяти у детей. Материал полезен психологам и педагогам в практической работе. 
Ключевые слова: умственная отсталость, память, познавательные процессы, коррекционная работа, интеллектуальное развитие, детская психология, память, психогенные факторы, инфантилизм, дошкольный и младший школьный возраст, коррекционная педагогика. 
MEMORY CHARACTERISTICS IN CHILDREN WITH MENTAL RETARDATION 
Annotation. The article describes the memory characteristics of children with mental retardation. The authors provide detailed information about memory disorders in such children and the causes of this condition, including organic, psychogenic and somatogenic factors. Memory disorders seriously interfere with the learning and development processes of these children, reducing their ability to perceive, retain and actualize information. The article also considers the importance of correctional and pedagogical measures, diagnostic signs, indicators of motor development and their classification. Research shows the need to use special methods and mnemonics in the development of memory in children. The material is useful for psychologists and teachers in practical work. 
Key words: mental retardation, memory, cognitive processes, correctional work, intellectual development, child psychology, memory, psychogenic factors, infantilism, preschool and primary school age, correctional pedagogy. 

УДК 159.973
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.27 
Мурзаев Маматали Султанович, к.псих.н., доцент, КГУ им. И.Арабаева Курманали кызы Жаңылай, магистрант, ОшГУ
Мурзаев Маматали Султанович, псих.и.к., доцент, И.Арабаев ат. КМУ Курманали кызы Жаңылай, магистрант, ОшМУ 
Murzaev Mamatali Sultanovich, PhD in Psychology, Associate Professor, KSU named after I. Arabaeva Moidunova Khanzada Chopoevna, master's student, Osh State University 
ДЕТСКИЙ АУТИЗМ И ABA ТЕРАПИЯ
Аннотация. Статья посвящена детскому аутизму и роли АВА терапии (анализ поведения) в коррекции симптомов этого расстройства. Аутизм у детей — это нейробиологическое расстройство, проявляющееся нарушениями в социальной коммуникации, ограниченными интересами и стереотипным поведением. АВА терапия является одним из наиболее эффективных методов вмешательства, основанным на принципах бихевиоризма. В статье рассматривается концепция АВА терапии, ее ключевые методы и техники, а также эффективность применения этого подхода для развития социальных, коммуникативных и когнитивных навыков у детей с аутизмом. Особое внимание уделяется важности раннего начала терапии, роли специалистов и родителей в процессе лечения. В заключение подчеркивается, что АВА терапия представляет собой мощный инструмент в поддержке детей с аутизмом, способствующий улучшению качества их жизни и интеграции в общество. 
Ключевые слова: детский аутизм, АВА терапия, анализ поведения, расстройства аутистического спектра, коррекция поведения, социальные навыки, коммуникативные навыки, когнитивные функции, раннее вмешательство, терапевт, родители. 
БАЛДАРДЫН АУТИЗМИ ЖАНА АВА ТЕРАПИЯСЫ
Аннотация. Макала балдардын аутизми жана АВА терапиясынын (Кошумча жүрүм- турумду талдоо) бул бузулууларды оңдоо боюнча ролу тууралуу сөз кылат. Балдардагы аутизм – бул невробиологиялык көйгөй, ал социалдык байланыштарды, чектелген кызыкчылыктарды жана стереотиптик жүрүм-турумду бузуу менен мүнөздөлөт. АВА терапиясы – бихевиоризмдин принциптерине негизделген эң натыйжалуу кийлигишүү ыкмаларынын бири. Макалада АВА терапиясынын концепциясы, анын негизги ыкмалары жана техникасы, ошондой эле ушул ыкманы аутизм менен ооруган балдардын социалдык, коммуникациялык жана когнитивдик жөндөмдөрүн өнүктүрүү үчүн колдонуу натыйжалуулугу талкаланып жатат. Эрте башталуусунун маанилүүлүгүнө жана терапевттер менен ата-энелердин ролуна өзгөчө көңүл бурулат. Макалада АВА терапиясы балдарды колдоодо күчтүү курал болуп, алардын жашоо сапатын жакшыртууга жана коомго интеграцияланууга көмөктөшөрү белгиленет. 
Түйүндүү: балдардын аутизми, АВА терапиясы, жүрүм-турумду талдоо, аутизм спектри боюнча бузулуулары, жүрүм-турумду оңдоо, социалдык жөндөмдөр, коммуникативдик жөндөмдөр, когнитивдик функциялар, эрте кийлигишүү, терапевт, ата- энелер. 
CHILDHOOD AUTISM AND ABA THERAPY 
Annotation. The article is dedicated to childhood autism and the role of ABA therapy (Applied Behavior Analysis) in correcting the symptoms of this disorder. Autism in children is a neurobiological condition characterized by social communication difficulties, limited interests, and stereotyped behaviors. ABA therapy is one of the most effective intervention methods based on the principles of behaviorism. The article discusses the concept of ABA therapy, its key methods and techniques, as well as the effectiveness of applying this approach to the development of social, communication, and cognitive skills in children with autism. Particular attention is given to the importance of early intervention, as well as the role of specialists and parents in the treatment process. In conclusion, it is emphasized that ABA therapy is a powerful tool for supporting children with autism, contributing to the improvement of their quality of life and social integration. 
Key words: childhood autism, ABA therapy, behavior analysis, autism spectrum disorders, behavior correction, social skills, communication skills, cognitive functions, early intervention, therapist, parents. 

УДК: 5(09)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.28 
Оморов Ш.Д. п.и.к., доцент, ОшМУ shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Ураимова Күмүшай, магистрант, ОшМУ Темирболот кызы Перизат, магистрант, ОшМУ 
Оморов Ш.Д. к.п.н., доцент, ОшГУ shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Ураимова Күмүшай, магистрант, ОшГУ Темирболот кызы Перизат, магистрант, ОшГУ 
Omorov Sh.D. 
Ph.D., Associate Professor, Osh State University shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Uraimova Kumushay, master's student, Osh State University Temirbolot kyzy Perizat, master's student, Osh State University 
ОКУТУУНУ ЖЕКЕЛЕШТИРҮҮ ТҮШҮНҮГҮНҮН ПЕДАГОГИКАЛЫК МААНИСИ 
Аннотация. Макалада заманбап билим берүү шартында окутууну жекелештирүү түшүнүгүнүн маңызы, тарыхый өнүгүшү жана педагогикалык мааниси каралат. Чет элдик жана жергиликтүү педагог-окумуштуулардын көз караштары талданып, жекелештирип окутуунун билим сапатын жогорулатуудагы ролу негизделет. Ошондой эле жекелештирүү жана дифференциялоо түшүнүктөрүнүн өз ара байланышы ачылып берилет. 
Түйүндүү сөздөр: жекелештирип окутуу, дифференциялоо, индивидуалдык мамиле, билим берүү процесси, окуучу. 
ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПОНИМАНИЕ ИНДИВИДУАЛИЗАЦИИ ОБУЧЕНИЯ 
Аннотация.  В статье рассматривается значение принципа индивидуализации обучения в современных условиях образования. Анализируются исторические подходы, мнения зарубежных и отечественных педагогов, подчеркивается роль индивидуализированного обучения в повышении качества образования и развитии личности учащегося. Раскрывается взаимосвязь понятий индивидуализации и дифференциации, а также приводятся рекомендации по применению индивидуализированного подхода в обучении геометрии в 7–9 классах. 
Ключевые слова: индивидуализация обучения, дифференциация, индивидуальный подход, образовательный процесс, ученик. 
PEDAGOGICAL IMPORTANCE OF UNDERSTANDING THE INDIVIDUALIZATION OF LEARNING
Annotation. The article examines the significance of the principle of individualized learning in modern education. Historical perspectives and the views of foreign and local educators are analyzed, highlighting the role of individualized instruction in improving educational quality and developing students' personalities. The relationship between the concepts of individualization and differentiation is revealed, and recommendations are provided for implementing an individualized approach in teaching geometry to students in grades 7–9. 
Key words: individualized learning, differentiation, individual approach, educational process, student. 

УДК 37.018:37.091
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.29 
Оморов Ш.Д. п.и.к., доцент, ОшМУ shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Ураимова Күмүшай, магистрант, ОшМУ Темирболот кызы Перизат, магистрант, ОшМУ 
Оморов Ш.Д. к.п.н., доцент, ОшГУ shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Ураимова Күмүшай, магистрант, ОшГУ Темирболот кызы Перизат, магистрант, ОшГУ 
Omorov Sh.D. 
Ph.D., Associate Professor, Osh State University shermamat.omorov@bk.ru ORCID 0009-0007-4166-5198 
Uraimova Kumushay, master's student, Osh State University Temirbolot kyzy Perizat, master's student, Osh State University 
МУГАЛИМДЕРДИН КВАЛИФИКАЦИЯСЫН ӨРКҮНДӨТҮҮНҮ ИННОВАЦИЯЛЫК ЖАНА САНАРИПТИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫН НЕГИЗИНДЕ УЮШТУРУУ 
Аннотация. Макалада мугалимдердин квалификациясын өркүндөтүү процессин инновациялык жана санариптик технологиялардын негизинде уюштуруунун теориялык жана практикалык аспектилери изилденет. Заманбап билим берүү шартында мугалимдин кесиптик жана санариптик компетенттүүлүгүн өнүктүрүүнүн актуалдуулугу негизделет. 
Инновациялык педагогикалык технологиялардын (кейс-метод, проекттик окутуу, коучинг) жана санариптик окутуунун (онлайн курстар, билим берүү платформалары) мүмкүнчүлүктөрү талданат. Практикалык-эксперименттик изилдөөнүн жыйынтыктары мугалимдердин квалификациясын өркүндөтүүнү инновациялык-санариптик негизде уюштуруунун натыйжалуулугун тастыктайт. 
Түйүндүү сөздөр: мугалим, квалификацияны өркүндөтүү, инновациялык технологиялар, санариптик технологиялар, педагогикалык компетенттүүлүк.
ОРГАНИЗАЦИЯ ПОВЫШЕНИЯ КВАЛИФИКАЦИИ УЧИТЕЛЕЙ НА ОСНОВЕ ИННОВАЦИОННЫХ И НАУЧНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ 
Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты организации повышения квалификации учителей на основе инновационных и цифровых технологий. Обоснована актуальность развития профессиональной и цифровой компетентности педагога в условиях модернизации системы образования. 
Проанализированы возможности инновационных педагогических технологий (кейс-метод, проектное обучение, коучинг), а также цифрового обучения (онлайн-курсы, образовательные платформы). Результаты практико-экспериментального исследования подтверждают эффективность организации повышения квалификации учителей на инновационно-цифровой основе. 
Ключевые слова: учитель, повышение квалификации, инновационные технологии, цифровые технологии, педагогическая компетентность. 
ORGANIZATION OF ADVANCED TRAINING FOR TEACHERS BASED ON INNOVATIVE AND SCIENTIFIC TECHNOLOGIES 
Annotation. This article examines the theoretical and practical aspects of organizing teacher professional development through innovative and digital technologies. The relevance of developing teachers’ professional and digital competencies in the context of modernizing the education system is substantiated. The study analyzes the potential of innovative pedagogical technologies, such as the case method, project-based learning, and coaching, as well as digital learning tools, including online courses and educational platforms. The results of practical-experimental research confirm the effectiveness of organizing teacher professional development based on an innovative-digital model, which enhances both pedagogical skills and the overall quality of education. 
Keywords: teacher, professional development, innovative technologies, digital technologies, pedagogical competence. 

УДК: 37.01.
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.30
Орозалиева Нурушкан Смайыловна, Окутуучу, ИТЭИ 
Орозалиева Нурушкан Смайыловна, Преподователь, ИТЭ 
Orozalieva Nurushkan Smaiylovna, Lecturer, IITE 
ЖУСУП БАЛАСАГЫНДЫН БАЛА ТАРБИЯЛООДОГУ АСЫЛ ОЙЛОРУ 
Аннотация. Макалада орто кылымдагы улуу ойчул жана акын Жусуп Баласагындын «Кут алчу билим» дастанындагы тарбиялык идеялардын маңызы талдоого алынган. 
Изилдөөдө ойчулдун бала тарбиялоо, адеп-ахлак, билим жана акыл жөнүндөгү көз караштары азыркы педагогикалык жана психологиялык теориялар менен салыштырылып каралган. Автор Жусуп Баласагындын үй-бүлөлүк тарбиядагы орду, адамдык сапаттарды калыптандыруу жана билим менен ыймандын айкалышын камсыз кылуу жөнүндөгү ойлорунун бүгүнкү глобалдык билим берүү процесси үчүн да актуалдуу экенин белгилейт. 
Макалада Баласагындын педагогикалык философиясы социалдык үйрөнүү, гуманисттик жана моралдык өнүгүү теорияларынын негизги принциптери менен шайкештикте каралып, анын мурасы азыркы жаш муунду тарбиялоодо баа жеткис булак катары бааланган. 
Түйүндүү сөздөр:   Кут алчу билим, Жусуп Баласагын, тарбия жараяны, асыл ойлор, кылым, ойчул. 
ОСНОВНЫЕ МЫСЛИ ДЖУСУПА БАЛАСАГЫНА О ВОСПИТАНИИ ДЕТЕЙ 
Аннотация. В статье анализируется сущность педагогических идей в эпической поэме «Кут алчу билим» великого средневекового мыслителя и поэта Жусупа Баласагина. 
Исследование сопоставляет взгляды мыслителя на воспитание ребенка, нравственность, образование и интеллект с современными педагогическими и психологическими теориями. 
Автор отмечает, что идеи Жусупа Баласагина о роли семьи в воспитании, формировании человеческих качеств и обеспечении сочетания знаний и веры актуальны и для современного глобального образовательного процесса. В статье рассматривается педагогическая философия Баласагина в соответствии с основными принципами социального обучения, гуманистической и нравственной теорией развития, и его наследие рассматривается как бесценный источник в воспитании современного молодого поколения. 
Ключевые слова:   Кут алчу билим, Жусуп Баласагын, воспитательный процесс, благородные мысли, век, мыслитель. 
JUSUP BALASAGIN'S KEY THOUGHTS ON CHILD RAISING 
Annotation. This article analyzes the essence of pedagogical ideas in the epic poem "Kut Alchu Bilim" by the great medieval thinker and poet Jusup Balasagyn. The study compares the thinker's views on child rearing, morality, education, and intellect with modern pedagogical and psychological theories. The author notes that Jusup Balasagyn's ideas on the role of family in upbringing, the development of human qualities, and the combination of knowledge and faith are relevant to the modern global educational process. The article examines Balasagyn's pedagogical philosophy in accordance with the fundamental principles of social learning, humanistic and moral developmental theory, and views his legacy as an invaluable resource for educating today's young generation. 
Key words: Kut Alchu Bilim, Jusup Balasagyn, educational process, noble thoughts, century, thinker. 

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.31
Сайдакматов Азимбай, магистрант, Ош мамлекеттик университети 
Сайдакматов Азимбай, магистрант, Ошский государственный университет 
Saidakmatov Azimbay, master's student Osh State University
ТАБИЯТ КООЗДУГУНУН КЫРГЫЗ МУЗЫКАСЫНДА ЧАГЫЛДЫРЫЛЫШЫ 
Аннотация.  Макалада кыргыз акындарынын чыгармачылыгындагы жаратылыш кооздугунун сүрөттөлүштөрүнө терең анализ жасалды. Андан сырткары Токтогул жана Тоголок Молдонун ыр чыгармаларында чагылдырылган кыргыз жергесинин кооздуктары жеке турмушу менен байланыштырылган идеялары ачылып берилди. Алар оозеки чыгармалары менен курчап турган айлана чөйрө кандай кооз экендигин жогорку деңгээлде чагылдырышкан. Акындар табият кооздугун башка турмуштук көрүнүштөрдүн жардамында ачып берүүгө аракет жасашкан жактарына терең көңүл бурулду. 
Түйүндүү сөздөр: музыка, табият, кооздук, акын, сүйүү, мекен, лирика. 
ОТРАЖЕНИЕ КРАСОТЫ ПРИРОДЫ В КЫРГЫЗСКОЙ МУЗЫКЕ 
Аннотация. В статье дан глубокий анализ изображений природной красоты в произведениях кыргызских поэтов. Кроме того, раскрываются идеи Токтогула и Тоголок Молдо, размышлявших о красоте кыргызской земли и своей личной жизни. В своих устных произведениях они на высоком уровне передавали красоту окружающей среды. Большое внимание уделялось тому, как поэты пытались раскрыть красоту природы через другие явления жизни. 
Ключевые слова: музыка, природа, красота, поэт, любовь, родина, лирика. 
REFLECTING THE BEAUTY OF NATURE IN KYRGYZ MUSIC 
Annotation. This article provides a profound analysis of depictions of natural beauty in the works of Kyrgyz poets. It also explores the ideas of Toktogul and Togolok Moldo, who reflected on the beauty of the Kyrgyz land and their personal lives. In their oral works, they conveyed the beauty of the environment at a high level. Much attention was paid to how poets attempted to reveal the beauty of nature through other aspects of life. 
Key words: music, nature, beauty, poet, love, homeland, lyrics. 

УДК: 7.0383(043.3)
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.32
Сайдакматов Азимбай, магистрант, Ош мамлекеттик университети 
Сайдакматов Азимбай, магистрант, Ошский государственный университет 
Saidakmatov Azimbay, master's student Osh State University
МУЗЫКАДА ЖАРАТЫЛЫШ ОБРАЗДАРЫНЫН ЖАРАЛУУ БУЛАКТАРЫ 
Аннотация.  Макалада көбүнчө классикалык, фольклордук жанрларында кездешкен композиторлордун обондорунда тембрлерди жана динамикалык пейзаждарды жана жаратылышка байланыштуу сезимдерди ойготуу үчүн колдонуп келген абадарына ккөңүл бурулду. Андан сырткары бул курчап турган чөйрөнүн же жаратылыштын үндөрү болобу, тынчтандыруу, шыктандыруу жана гармония атмосферасын түзүү үчүн эң сонун айкалыш экендиги анализге алынды. Ошондой эле табияттан алынган эргүүдөн жаралган музыка адамдарга курчап турган дүйнөнүн сулуулугун жакшыраак түшүнүүгө жана сезүүгө жардам бере тургандыгы терең чагылдрылды. 
Түйүндүү сөздөр: табият, музыка, кооздук, канаттуулар, образ, фольклор, классика. 
ИСТОЧНИКИ СОЗДАНИЯ ОБРАЗОВ ПРИРОДЫ В МУЗЫКЕ 
Аннотация. В статье рассматриваются тембры, динамичные музыкальные пейзажи и мелодии, которые композиторы, часто работающие в классическом и фольклорном жанрах, использовали в своих произведениях для того, чтобы вызвать чувства, связанные с природой. Кроме того, был проведен анализ, показавший, что звуки окружающей среды или природы представляют собой идеальное сочетание для успокоения, вдохновения и создания атмосферы гармонии. Также было глубоко осмыслено то, что музыка, вдохновленная природой, может помочь людям лучше понять и ощутить красоту окружающего мира. 
Ключевые слова: природа, музыка, красота, птицы, образ, фольклор, классика.
SOURCES OF CREATING IMAGES OF NATURE IN MUSIC 
Annotation. This article examines the timbres, dynamic musical landscapes, and melodies that composers, often working in the classical and folk genres, used in their works to evoke feelings associated with nature. In addition, analysis has shown that ambient or nature sounds are the ideal combination for calming, inspiring and creating an atmosphere of harmony. There was also a deep understanding that music inspired by nature could help people better understand and experience the beauty of the world around them. 
Key words: nature, music, beauty, birds, image, folklore, classics. 

УДК ДК 378.016:811.111
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.33
Сарыгулова Кумаркан Төлөгөновна, улук окутуучу, ИТЭИ sarygulovakumar@gmail.com 
Сарыгулова Кумаркан Тологоновна,    стар.преподователь, ИИТЭ 
sarygulovakumar@gmail.com 
Sarygulova Kumarkan Tologonovna, senior lecturer, IITE sarygulovakumar@gmail.com 
ЭКОНОМИКА БАГЫТЫНДАГЫ СТУДЕНТТЕРДИН АНГЛИС ТИЛИ САБАГЫНДА 4К КОМПЕТЕНЦИЯЛАРЫН (КРИТИКАЛЫК ОЙ ЖҮГҮРТҮҮ, КРЕАТИВДҮҮЛҮК, КОЛЛАБОРАЦИЯ, КОММУНИКАЦИЯ) КОЛДОНУУ
Аннотация. Макалада экономика багытындагы студенттердин англис тили сабагында  4К компетенцияларын-критикалык ой жүгүртүү, креативдүүлүк, коллаборация жана коммуникация-калыптандыруунун теориялык негиздери жана практикалык мүмкүнчүлүктөрү каралат. Англис тилин кесиптик багытта окутууда 4К моделин интеграциялоо студенттердин аналитикалык ой жүгүртүүсүн, ишкердик баарлашуусун жана командалык ишке катышуу жөндөмдөрүн өнүктүрүүгө шарт түзөрү негизделет. 
Макалада таблица, диаграмма жана графикалык схема сыяктуу визуалдык инструменттердин ролу көрсөтүлүп, алардын натыйжага багытталган окутуудагы мааниси талданат. Изилдөөнүн жыйынтыгында 4К компетенцияларын системдүү колдонуу болочок экономисттердин кесиптик  даярдыгын жогорулатары аныкталат. 
Түйүндүү сөздөр: 4К компетенциялары, англис тили, интеграция, студенттер, кесиптик багыттагы окутуу, критикалык ой жүгүртүү, креативдүүлүк, коллаборация, коммуникация, таблица, диаграмма, графикалык схема, сабактын планы. 
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ 4К (КРИТИЧЕСКОЕ МЫШЛЕНИЕ, КРЕАТИВНОСТЬ, КОЛЛАБОРАЦИЯ, КОММУНИКАЦИЯ) НА ЗАНЯТИЯХ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА У СТУДЕНТОВ ЭКОНОМИЧЕСКИХ НАПРАВЛЕНИЙ
Аннотация. В статье рассматриваются теоретические основы и практические возможности формирования компетенций 4К-критического мышления, креативности, кооперация и коммуникации - на занятиях английского языка у студентов экономических направлений. Интеграция модели 4К в профессионально-ориентированное обучение английскому языку способствует развитию аналитического мышления, деловой коммуникации и навыков командной работы. Особое внимание уделяется использованию таблиц, диаграмм и графических схем как эффективных дидактических средств. 
В результате исследования обосновано, что системное применение компетенций 4К повышает профессиональную подготовку будущих экономистов. 
Ключевые слова: компетенция 4К, английский язык, интеграция, студенты, профессионально-ориентированное обучение, критическое мышление, креативность, кооперация(сотрудничество), коммуникация, таблица, диаграмма, графическая схема, план урока. 
THE USE OF 4C COMPETENCIES (CRITICAL THINKING, CREATIVITY, COLLABORATION, COMMUNICATION) IN TEACHING ENGLISH TO ECONOMIC STUDENTS 
Аnnotation. This article examines the theoretical foundations and practical implementation of 4C competencies- critical thinking, creativity, collaboration and communication-in teaching English to students of economics. Integrating the 4C model into professionally oriented English language 
instruction enhances students’ analytical skills, business communication abilities and teamwork 
competence. The study highlights the role of visual tools such as tables, diagrams and mind maps in outcome-based education. The findings confirm that the systematic integration of 4C competencies significantly improves the professional readiness and competitiveness of future economists. 
Key words: 4C competencies, English language teaching, integration, economics students, professional-oriented education, critical thinking, creativity, collaboration, communication, tables, diagrams, mind maps, lesson plan. 

УДК: 35.074.5
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.34
Сооронбаева Каухар Акылбековна п.и.к., улук окутуучу, ОшМУ kasooronbaeva@gmail.com Өмүрзак кызы Айсулуу магистрант, ОшМУ omurzakkyzyaisuluu@gmail.com У Чен, магистрант, ОшМУ 
Сооронбаева Каухар Акылбековна к.п.н., стар.преподаватель, ОшГУ kasooronbaeva@gmail.com Өмүрзак кызы Айсулуу магистрант, ОшГУ omurzakkyzyaisuluu@gmail.com У Чен, магистрант, ОшГУ 
Sooronbaeva Kauhar Akylbekovna PhD, senior lecturer, Osh State University kasooronbaeva@gmail.com Omurzak kyzy Aisuluu master's student, Osh State University omurzakkyzyaisuluu@gmail.com Wu Chen, master's student, Osh State University 
БИЛИМ БЕРҮҮ МЕКЕМЕСИН БАШКАРУУДА МЕНЕДЖЕРДИН ИМИДЖИ 
Аннотация. Глобалдашуу шартында билим берүү процессин уюштурууга мамилелер өзгөрүүдө. Окутуу жана тарбиялоонун стандарттары өркүндөтүлүп, мамлекеттик саясат жаңылануу менен билим берүү системасынын кызматкерлеринин алдына жаңы милдеттер коюлууда. Бул жагдайларда айрыкча, билим берүү уюмдарынын жетекчилери үчүн тышкы чөйрөнүн чакырыктарына тез жооп бере билүү, стандарттуу эмес чечимдерди табуу, натыйжалуу башкаруу ыкмаларын жана инструменттерин колдонуу маанилүү. Макалада билим берүү уюмунун жетекчисинин имиджи түшүнүгүнө талдоо жүргүзүлүп, имидждин билим берүү мекемесин башкаруудагы мааниси иликтенди. Изилдөөдө менеджердин имиджинин билим берүү  уюмунун ишмердигине таасирин аныктоо үчүн анкетирлөө жүргүзүлдү, анкетирлөөгө 71 респондент катышты. Анкетирлөөнүн жыйынтыктары анализденип, позитивдүү имиджди калыптандыруу үчүн сунуштар иштелип чыкты. 
Түйүндүү сөздөр: имидж, билим берүү мекемеси, менеджер, жетекчи, уюм, позитивдүү имидж, репутация. 
ИМИДЖ МЕНЕДЖЕРА В УПРАВЛЕНИИ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫМ УЧРЕЖДЕНИЕМ 
Аннотация. В условиях глобализации меняются подходы к организации образовательного процесса. Совершенствуются стандарты обучения и воспитания, обновляется государственная политика, ставятся новые задачи перед работниками системы образования. В этих ситуациях особенно важно для руководителей образовательных организаций быстро реагировать на вызовы внешней среды, находить нестандартные решения, использовать эффективные методы и инструменты управления. В статье проанализировано понятие имиджа руководителя образовательной организации и исследовано значение имиджа в управлении образовательным учреждением. В исследовании был проведен опрос для определения влияния имиджа менеджера на деятельность организации образования, в котором принял участие 71 респондент. Проанализированы результаты анкетирования и выработаны рекомендации по формированию позитивного имиджа. 
Ключевые слова: имидж, образовательное учреждение, менеджер, руководитель, организация, положительный имидж, репутация. 
IMAGE OF A MANAGER IN THE MANAGEMENT OF AN EDUCATIONAL INSTITUTION 
Аnnotation. In the context of globalization, approaches to the organization of the educational process are changing. Standards of training and upbringing are being improved, state policy is being updated, new tasks are being set for employees of the education system. In these situations, it is especially important for the heads of educational organizations to quickly respond to the challenges of the external environment, find non-standard solutions, and use effective management methods and tools. The article analyzes the concept of the image of the head of an educational organization and explores the importance of the image in the management of an educational institution. In the study, a survey was conducted to determine the impact of the manager's image on the activities of the education organization, in which 71 respondents took part. The results of the survey were analyzed and recommendations on the formation of a positive image were developed. 
Key words: image, educational institution, manager, head, organization, positive image, reputation. 

УДК 159.923.2
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.35 
Файзуллаева Гулнара Ахунбековна, магистрант, ОшГУ 
Файзуллаева Гулнара Ахунбековна, магистрант, ОшМУ 
Faizullaeva Gulnara Akhunbekovna, master's student, Osh State University 
ПОГРАНИЧНОЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ РАССТРОЙСТВО  ЛИЧНОСТИ В ЮНОШЕСКОМ ВОЗРАСТЕ (ИССЛЕДОВАНИЯ ЗАРУБЕЖНЫХ УЧЕНЫХ) 
Аннотация. Статья посвящена проблеме пограничного расстройства личности (ПРЛ) в юношеском возрасте на основе обзора зарубежных исследований. Рассматриваются исторические и теоретические аспекты формирования понятия ПРЛ, включая вклад таких ученых, как A. Stern, E. Bleuler, O. Kernberg и J. Gunderson. Подчеркивается, что юношеский возраст играет ключевую роль в манифестации симптомов ПРЛ, таких как импульсивность, эмоциональная нестабильность, нарушение самоидентификации и склонность к деструктивному поведению. Отдельное внимание уделяется вопросам классификации ПРЛ в современных системах DSM-5 и МКБ-11, в том числе дименсиональному подходу к диагностике. Освещаются данные клинико-психопатологических исследований, касающиеся динамики, коморбидности, гендерных различий и прогностических особенностей ПРЛ в юношеском возрасте. Делается вывод о важности ранней диагностики и комплексного подхода к терапии ПРЛ у подростков и юношей. 
Ключевые слова: пограничное расстройство личности, юношеский возраст, эмоциональная нестабильность, самоидентификация, импульсивность, психоаналитические концепции, дименсиональный подход, DSM-5, МКБ-11, зарубежные исследования. 
ӨСПҮРҮМДҮК ЧЕК АРАСЫНДАГЫ ИНСАНДЫК БУЗУЛУУ (ЧЕТ ЭЛДИК ОКУМУШТУУЛАРДЫН ИЗИЛДӨӨЛӨРҮ) 
Аннотация. Макала чет өлкөлүк изилдөөлөрдү карап чыгуунун негизинде өспүрүм куракта чек ара инсандык бузулуу көйгөйүнө арналган. А.Штерн, Э.Блейлер, О.Кернберг жана Дж.Гундерсон сыяктуу окумуштуулардын салымын кошкондо, инсандын чек аралык бузулуусунун   концепциясын калыптандыруунун тарыхый-теориялык аспектилери каралат. 
Өспүрүм курак импульсивдүүлүк, эмоционалдык туруксуздук, өзүн-өзү аныктоонун бузулушу жана деструктивдүү жүрүм-турумга тенденция сыяктуу инсандын чек аралык бузулуусунун симптомдорунун көрүнүшүндө негизги ролду ойной турганы баса белгиленет. Азыркы  жана МКБ-11 системаларында  классификациясынын маселелерине өзгөчө көңүл бурулат, анын ичинде диагностикага өлчөмдүү мамилеси каралат. Макалада өспүрүм куракта инсандын чек аралык бузулуусунун динамикасы, кошумча оорулары, гендердик айырмачылыктар жана прогностикалык өзгөчөлүктөрү боюнча клиникалык жана психопатологиялык изилдөөлөрдүн маалыматтары камтылган. Өспүрүмдөрдүн жана жаштардын инсандын чек аралык бузулуусунун оорусун эрте диагностикалоо жана дарылоого комплекстүү мамиле кылуу маанилүү деген жыйынтыкка келген. 
Түйүндүү сөздөр: инсандын чек ара бузулуусу, өспүрүм курак, эмоционалдык туруксуздук, өзүн-өзү идентификациялоо, импульсивдүүлүк, психоаналитикалык түшүнүктөр, өлчөмдүү мамиле, DSM-5, МКБ-11, чет өлкөлүк изилдөөлөр. 
BORDERLINE PERSONALITY DISORDER IN ADOLESCENCE (RESEARCH BY FOREIGN SCIENTISTS) 
Аnnotation. The article is devoted to the problem of borderline personality disorder (BPD) in adolescence based on a review of foreign studies. Historical and theoretical aspects of the formation of the concept of BPD are considered, including the contribution of such scientists as A. Stern, E. 
Bleuler, O. Kernberg and J. Gunderson. It is emphasized that adolescence plays a key role in the manifestation of BPD symptoms, such as impulsivity, emotional instability, impaired self- identification and a tendency to destructive behavior. Special attention is paid to the issues of BPD classification in modern DSM-5 and ICD-11 systems, including the dimensional approach to diagnosis. The article covers the data of clinical and psychopathological studies concerning the dynamics, comorbidity, gender differences and prognostic features of BPD in adolescence. It is concluded that early diagnosis and an integrated approach to the treatment of BPD in adolescents and young men are important. 
Key words: borderline personality disorder, adolescence, emotional instability, self- identification, impulsivity, psychoanalytic concepts, dimensional approach, DSM-5, ICD-11, foreign studies. 

УДК: 373.3:37.
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.36 
Хабибуллаева Хулкорой магистрант, ОшМУ Бообекова Айнагуль Ашировна, улук окутуучу, ОшМУ 
Хабибуллаева Хулкорой магистрант, ОшГУ Бообекова Айнагуль Ашировна, стар.преподаватель, ОшГУ 
Khabibullaeva Hulkoroy master's student, Osh State University Boobekova Ainagul Ashirovna, senior teacher, Osh State University
БАШТАЛГЫЧ КЛАССТЫН “МЕН ЖАНА ДҮЙНӨ” САБАГЫНДА ЗАМАНБАП БИЛИМ БЕРҮҮ ЖАНА STEAM ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН КОЛДОНУУ
Аннотация. Окуу процессинде заманбап билим берүү жана STEAM технологияларын комплекстүү колдонуу инсандык, интеллектуалдык активдүүлүктү стимулдайт, таанып- билүү процесстерин өнүктүрөт, келечектеги адиске ээ болууга тийиш болгон компетенциялардын калыптанышына өбөлгө түзөт. 
Түйүндүү сөздөр: педагогикалык, STEAM технологиялары, оюн, долбоор, ден соолукту сактоо, маалыматтык-коммуникациялык, критикалык, ой жүгүртүү, приоритеттүү, инсанга багытталган, өнүктүрүүчү, дифференцияланган. 
ПРИМЕНЕНИЕ НА СОВРЕМЕННЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ И STEAM ТЕХНОЛОГИЙ НА УРОКАХ “Я И МИР” НАЧАЛЬНОГО КЛАССА 
Аннотация. Комплексное использование современных образовательных и STEAM- технологий в процессе обучения стимулирует личностную и интеллектуальную активность, развивает познавательные процессы, способствует формированию компетенций, которыми должен обладать будущий специалист. 
Ключевые слова: Педагогический, STEAM-технологии, игра, проект, здравоохранение, информационно-коммуникационный, критический, мышление, приоритет. 
APPLICATION OF MODERN EDUCATIONAL AND STEAM TECHNOLOGIES IN PRIMARY SCHOOL LESSONS “ME AND THE WORLD” 
Аnnotation. Complex use of modern educational and STEAM technologies in the learning process stimulates personal and intellectual activity, develops cognitive processes, and contributes to the formation of competencies that a future specialist should have. 
Key words: Pedagogical, STEAM technologies, game, project, healthcare, information and communication, critical, thinking, priority, personality-oriented, developmental, differentiated. 

УДК: 371.3.51
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.37
Ярыева Назик Нарзуллаевна, магистрант, ОшТУ Зикирова Гулайым Абдылдаевна, п.и.к., доцент, ОшТУ 
Ярыева Назик Нарзуллаевна, магистрант, ОшТУ Зикирова Гулайым Абдылдаевна, к.п.н., доцент, ОшТУ 
Yaryeva Nazik Narzullaevna, master's student, OshTU Zikirova Gulayim Abdyldaevna, Ph.D., Associate Professor, OshTU 
ЖОГОРКУ ОКУУ ЖАЙЛАРЫНЫН СТУДЕНТТЕРИНИН ПСИХОЛОГИЯЛЫК ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ 
Аннотация. Макала жогорку окуу жайларында окуган студенттердин психологиялык өзгөчөлүктөрүн системалуу карайт. Авторлар окуу процессине таасир эткен когнитивдик, эмоционалдык жана мотивациялык компоненттерди терең талдап, студенттердин психологиялык адаптациясына байланыштуу изилдөөлөрдү алып келишти. Макалада эмоционалдык туруктуулук жана эмоционалдык интеллекттин окуудагы жана психологиялык жактан гармониялуу болууга тийгизген таасири, ошондой эле позитивдүү психологикалык сапаттар менен академиялык күйүп кетүү  ортосундагы байланышты караган жаңы изилдөө жыйынтыктары берилет. Изилдөөлөр көрсөтүп тургандай, эмоционалдык интеллект жана позитивдүү психологикалык сапаттар студенттердин окуудагы ийгилигин жогорулатат жана алардын эмоционалдык стабилдүүлүгүн чыңдайт. 
Бул изилдөө жогорку билим берүү саясатында студенттердин психологиялык абалын жакшыртуу боюнча стратегиялык сунуштарды иштеп чыгууга теоретикалык жана практикалык негиз түзөт. 
Түйүндүү сөздөр: студенттер, психологиялык өзгөчөлүктөр, эмоционалдык интеллект, эмоционалдык туруктуулук, окуудагы мотивация, академиялык ийгилик. 
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ СТУДЕНТОВ ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ 
Аннотация. В статье систематически рассматриваются психологические особенности студентов высших учебных заведений. Авторы провели глубокий анализ когнитивных, эмоциональных и мотивационных компонентов, влияющих на процесс обучения, что привело к исследованиям, связанным с психологической адаптацией учащихся. В статье представлены результаты нового исследования, посвященного влиянию эмоциональной стабильности и эмоционального интеллекта на способность к обучению и психологическую гармонию, а также взаимосвязи между положительными психологическими качествами и академическим выгоранием. Исследования показывают, что эмоциональный интеллект и положительные психологические качества повышают успеваемость учащихся и повышают их эмоциональную стабильность. Это исследование обеспечивает теоретическую и практическую основу для разработки стратегических рекомендаций по улучшению психологического статуса студентов в политике высшего образования. 
Ключевые слова: студенты, психологические характеристики, эмоциональный интеллект, эмоциональная стабильность, мотивация к обучению, академическая успеваемость. 
PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF UNIVERSITY STUDENTS 
Annotation. This article systematically examines the psychological characteristics of university students. The authors conducted an in-depth analysis of the cognitive, emotional and motivational components that influence the learning process, which led to research related to the psychological adaptation of students. The article presents the results of a new study on the impact of emotional stability and emotional intelligence on learning ability and psychological harmony, as well as the relationship between positive psychological qualities and academic burnout. Research shows that emotional intelligence and positive psychological qualities enhance students' academic performance and enhance their emotional stability. This research provides a theoretical and practical basis for the development of strategic recommendations for improving the psychological status of students in higher education policy. 
Key words: students, psychological characteristics, emotional intelligence, emotional stability, motivation to learn, academic performance. 

УДК: 371.3.51
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.39 
Ярыева Назик Нарзуллаевна, магистрант, ОшТУ Зикирова Гулайым Абдылдаевна, п.и.к., доцент, ОшТУ 
Ярыева Назик Нарзуллаевна, магистрант, ОшТУ Зикирова Гулайым Абдылдаевна, к.п.н., доцент, ОшТУ 
Yaryeva Nazik Narzullaevna, master's student, OshTU Zikirova Gulayim Abdyldaevna, Ph.D., associate professor, OshTU 
СТУДЕНТТЕРДИН ИНСАНДЫК ПСИХОЛОГИЯЛЫК ГАРМОНИЯЛУУ МОТИВДЕРИ
Аннотация. Макалада жогорку окуу жайларында билим алып жаткан студенттердин инсандык өнүгүүсүндөгү психологиялык гармониялуу мотивдердин маңызы жана ролу теориялык жактан талданат. Инсандын мотивациялык чөйрөсү анын окуу ишмердүүлүгүнүн натыйжалуулугун, кесиптик өзүн-өзү аныктоосун жана социалдык адаптациясын аныктоочу негизги фактор катары каралат. Автор студенттердин ички жана тышкы мотивдеринин өз ара шайкештигин психологиялык гармониянын маанилүү көрсөткүчү катары негиздеп, гармониялуу мотивдердин түзүмүн, функцияларын жана билим берүү процессиндеги ордун ачып берет. Макалада инсанга багытталган жана компетенттүүлүк мамиленин алкагында студенттердин гармониялуу мотивациясын калыптандыруу үчүн педагогикалык-психологиялык шарттар төмөнкүлөрдү камтышы керек, окутуу чөйрөсү студенттин кызыкчылыктарын жана жеке потенциалын өнүктүрүүгө багытталууга тийиш. Билим берүү мазмуну практикалык жана кесиптик контекст менен байланыштуу болушу шарт, бул студентти максаттуу жана автономдуу аракет кылууга өбөлгө түзөт. Рефлексиялык процесс, өзүн-өзү баалоо жана психологиялык колдоо механизми студенттин ички мотивациясын бекемдөөгө жана эмоционалдык туруктуулугун сактоого жардам берет. Изилдөөнүн жыйынтыктары жогорку кесиптик билим берүү системасында окутуунун мазмунун жана усулдарын өркүндөтүүдө теориялык жана практикалык мааниге ээ. 
Түйүндүү сөздөр: инсан, мотивация, гармониялуу мотивдер, студент, окуу шмердүүлүгү, психологиялык өнүгүү, кесиптик багыт. 
ПСИХОЛОГИЯ ЛИЧНОСТИ СТУДЕНТОВ, ГАРМОНИЧНОГО МОТИВАМ 
Аннотация. В статье теоретически анализируется сущность и роль психологически гармоничных мотивов в развитии личности студентов, обучающихся в высших учебных заведениях. Мотивационная среда личности рассматривается как основной фактор, определяющий эффективность ее учебной деятельности, профессионального самоопределения и социальной адаптации. Автор обосновывает соответствие внутренних и внешних мотивов учащихся как важный показатель психологической гармонии, раскрывает структуру, функции и место гармоничных мотивов в образовательном процессе. В статье для формирования гармоничной мотивации учащихся в рамках личностно-ориентированного и компетентностного подхода педагогико-психологические условия должны включать: Образовательное содержание обязательно должно быть связано с практическим и профессиональным контекстом, что способствует целенаправленному и автономному действию студента. Рефлексивный процесс, самооценка и механизм психологической поддержки помогают студенту укрепить свою внутреннюю мотивацию и сохранить эмоциональную стабильность. Результаты исследования имеют теоретическое и практическое значение для совершенствования содержания и методов обучения в системе высшего профессионального образования. 
Ключевые слова: личность, мотивация, гармоничные мотивы, ученик, учебная деятельность, психологическое развитие, профессиональная ориентация. 
PSYCHOLOGY OF STUDENTS' PERSONALITY AND HARMONIOUS BEHAVIOR 
Annotation. The article theoretically analyzes the essence and role of psychologically harmonious motives in the personality development of students studying at higher educational institutions. The motivational environment of a personality is considered as the main factor determining the effectiveness of its educational activities, professional self-determination and social adaptation. The author substantiates the correspondence of internal and external motives of students as an important indicator of psychological harmony, reveals the structure, functions and place of harmonious motives in the educational process. In the article for the formation of harmonious motivation of students within the framework of a personality-oriented and competence-based approach, pedagogical and psychological conditions should include: The educational content must necessarily be related to the practical and professional context, which contributes to the purposeful and autonomous action of the student. The reflexive process, self-assessment, and psychological support mechanism help students strengthen their inner motivation and maintain emotional stability. 
The results of the research have theoretical and practical significance for improving the content and methods of teaching in the higher professional education system. 
Key words: personality, motivation, harmonious motives, student, educational activity, psychological development, professional orientation. 

УДК 621.31
DOI:10.58494/esai.25(11).2025.40
Дуйшебаева Элиза Ызабековна, улук окутуучу, ИТЭИ elizabaeva864@gmail.com Ороскулова Күмүшай, окутуучу, ИТЭИ oroskulovakumushai@gmail.com 
Дуйшебаева Элиза Ызабековна, стар.преподаватель, ИИТЭ elizabaeva864@gmail.com Ороскулова Күмүшай, преподаватель, ИИТЭ oroskulovakumushai@gmail.com 
Duyshebaeva Eliza Yzabekovna, Senior Lecturer, IITE elizabaeva864@gmail.com Oroskulova Kumushay, Lecturer, IITE oroskulovakumushai@gmail.com 
ШАМАЛ ГЕНЕРАТОРУН ЖАНА КҮН ПАНЕЛДЕРИН ПАРАЛЛЕЛЬ КОЛДОНУУ  МЕНЕН  ЖЕКЕ ҮЙДҮ АВТОНОМДУУ ЭЛЕКТР МЕНЕН КАМСЫЗДОО СИСТЕМАСЫ 
Аннотация. Биз жергиликтүү электр тармактарыбыздан көз карандысыз болгубуз келет. Электр тармактары иштен чыкканда электр жарыгы жок, балким жылуулуксуз калып калабыз. Акыркы мезгилде климаттын өзгөрүшүнө байланыштуу электр тармактарында аварияга алып келген табигый кырсыктар көбөйүүдө. Үйдү автономдуу электр менен камсыздоо системасы жергиликтүү электр тармактарына кошулууга караганда үнөмдүү болушу мүмкүн. 
Түйүндүү сөздөр: күн, энергия, электростанциялар, салттуу энергетика, кайра жаралуучу энергия булактары. 
АВТОНОМНАЯ СИСТЕМА ЭЛЕКТРОСНАБЖЕНИЯ ЧАСТНОГО ДОМА ИСПОЛЬЗУЮЩАЯ ВЕТРОГЕНЕРАТОР И СОЛНЕЧНЫЕ ПАНЕЛИ РАБОТАЮЩИЕ ПАРАЛЛЕЛЬНО 
Аннотация. Мы хотим быть независимыми от местных электросетей. Когда электросети выходят из строя, мы остаемся без электричества, а возможно, и без отопления. В последнее время из-за изменения климата участились стихийные бедствия, приводящие к сбоям в электроснабжении. Автономная система электроснабжения для дома может быть экономичнее, чем подключение к местной электросети. 
Ключевые слова: солнце, энергия, электростанции, традиционная энергетика, возобновляемые источники энергии. 
AN AUTONOMOUS POWER SUPPLY SYSTEM FOR A PRIVATE HOME USING A WIND GENERATOR AND SOLAR PANELS OPERATING IN PARALLEL. 
Annotation. We want to be independent of our local power grids. When the power grids fail, we are left without electricity, and perhaps without heat. Recently, due to climate change, natural disasters that lead to power grid failures have been increasing. An autonomous home power supply system can be more economical than connecting to the local power grid. 
Key words: solar energy, power plants, traditional energy, renewable energy sources.